Gek van de keuzes

(Schrijf je meteen in voor de Time management-cursus Kiezen, Doen en Laten)

Vrijdagavond, koopavond. Normaliter race ik met het winkelwagentje door de supermarkt, pak de spullen die ik altijd pak en betaal. Vanavond is het rustig. Ik besluit te gaan tellen. Mijn supermarkt verkoopt onder meer: 88 soorten chocoladerepen, 318 soorten koekjes, 32 soorten ‘gezonde’ melkdrank (zonder vet of met levende bacteriën), 10 soorten koksroom,, 44 soorten boter voor op brood, 74 soorten tandpasta, 71 soorten waspoeder, 106 soorten yoghurt (dus geen pudding of vla), 69 soorten rijst, 31 soorten mosterd, 20 soorten water, 15 soorten eieren en 176 soorten kattevoer (kattemelk niet meegerekend). Tuurlijk, ergens wist ik het wel, maar ik was me er niet zo van bewust. Want zolang mijn yoghurt op zijn vaste plek staat, het vlees in het juiste deel van de koeling ligt en het toiletpapier in het derde schap links, heb ik totaal  geen last van enige keuzestress in dit levensmiddelenparadijs.

‘Keuzestress?’ Hoogleraar psychologische functieleer aan de Universiteit Utrecht, Frans Verstraten (45), proeft het woord nog eens. ‘Nee, keuzestress is nog niet echt als term in de wetenschappelijke wereld doorgedrongen.Tenzij ik iets gemist heb.’ De Dikke Van Dale dan. Pagina 1602. Geen keuzestress! Oude editie zeker, want ik hoor niet anders. ‘Ik heb het zo druk. Ik weet niet hoe ik het allemaal moet regelen.’ - ‘Als jij nou de kinderen haalt. Nee, wacht, ik haal de kinderen. Jij doet de boodschappen, dan kan ik nog even naar yoga.’ - ‘Eigenlijk ga ik het liefst iets heel anders doen.’ ‘Nee echt, gewoon ontslagen. Wat nu?’ ‘Kinderen? Nu zou leuk zijn.’ ‘Misschien wordt het toch maar een tweedehandsje.’

Tombola
We beslissen wat af in ons leven. Naast ademen en lopen, is het misschien wel het meeste wat een mens doet. Toch schijnen we kiezen helemaal niet zo leuk te vinden. We hebben er  vooraf een hoop zorgen over, en achteraf geregeld spijt van. Zeker als je ook nog de keuzes voor niet-fysieke dingen gaat meetellen, zoals opleidingsmogelijkheden, partner, kinderen (ja of nee),  carrière, leefstijl… en al helemaal als daar ook nog de keuzes voor vluchtige zaken als emoties, houdingen en gezichtspunten bijkomen. Ons leven is een tombola aan keuzes. Zelfs als het gaat om je eigen identiteit.
Vroeger, zo schrijven onderzoekers van het Sociaal en Cultureel Planbureau in het rapport De Meerkeuzemaatschappij (2003), was je arbeider, bakker, dokter, huisvrouw of boer. Je identiteit stond vast. In de meerkeuzemaatschappij van tegenwoordig is identiteit geen gegeven, maar een keus: ‘Je bent wat je kiest te zijn.’ Je bent de verwezenlijker van je dromen, de beslisser van je leven. Gaat het mis, dan is er maar een schuldige: jij.
Elke generatie schijnt die stress op haar eigen manier te voelen. Midden-twintigers en dertigers hebben hun dertigersdilemma, veertigers hun midlifecrisis, vijftigers hun pre-goudenjarendepressie, zestigers hun pensioendip en misschien hebben pubers wel hun puberteit. Of die stress groter is dan vroeger? ‘Een prehistorische jager moest wellicht nog veel belangrijkere beslissingen nemen. Ga ik achter de mammoet aan of breng ik eerst de al gevangen prooi naar vrouw en kinderen die al dagen op hun vetreserves teren? Doorgaan kan voedsel voor de hele winter betekenen, maar ook de dood van mijn hongerende kroost...voorwaar een keuze!’, mijmert Verstraten. Onze toegenomen welvaart maakt echter wel dat we meer beslissingen moeten en vooral ook kunnen nemen. Ook op steeds jongere leeftijd. Maar hoe doe je dat, een goede beslissing nemen? En, wel zo fijn: hoe beperk je al die stress? Hoe maak je kiezen leuk? En hoe houd je de juiste balans tussen alles wat je moet, datgene wat je wil en dat wat kan?

Homo economicus
Misschien is het goed om aan de hand van een paar voorbeelden iets uit te leggen over hoe u en ik beslissingen nemen. Drie decennia gedragseconomie en economische psychologie hebben daarover veel inzicht verschaft over hoe jij en ik beslissingen nemen. Jij neemt je beslissingen zonder twijfel afgewogen, als een calculerende consument, de homo economicus. Bij grote zaken maak je een (virtueel) lijstje met ‘voors’ en ‘tegens’, je kijkt naar de prijs, naar de opties van het apparaat, het energielabel, de hoogte, de diepte en uiteindelijk kies je die Bosch-koelkast. Uitstekende keuze, maar op een feestje kom je de buurman tegen en die heeft een vriend die net zo’n koelkast heeft gekocht. Een rotding. De kans is groot dat je thuis je lijstje er weer bij pakt, vooral de ‘tegens’ bekijkt, en tot een volstrekt andere keuze komt, de Siemens. Wat is er gebeurd met jouw mooie lijst met objectieve criteria?
Je stapt een elektronicazaak binnen. Je wilt al een tijdje een nieuwe televisie. Flatscreen. HD-TV. Wauw! De verkoper laat u drie gelijkwaardige modellen zien,  een LG (€ 777,-), een Toshiba (€ 979,-) en een Philips (€ 1499,-)? Mmm, lastig, je kiest uiteindelijke de middelste. Wat je niet weet, en de verkoper wel, is dat verreweg de meeste mensen standaard voor deze, middelste optie kiezen. Had de verkoper utwee producten getoond, dan had je vrijwel zeker de goedkoopste van de twee gekozen. Het derde product beïnvloedt dus zonder dat je het beseft je keuze! Je geeft daardoor meer uit! De verkoper weet dat. Slimme Henkie! Moet je eens raden welke tv hij aanprijst; juist de middelste.
Toen internetgroothandel Amazon een nieuwigheidje introduceerde – gratis verzendkosten voor bestellingen boven een bepaald bedrag – steeg de omzet. Mensen gingen liever meer besteden aan nog een tweede boek of nog een cd die niet perse nodig was, dan dat ze de gratis verzendkosten lieten schieten. Gratis, blijkt uit experimenten van de Amerikaanse hoogleraar gedragseconomie Dan Ariely, heeft zo’n onweerstaanbare aantrekkingskracht op mensen, dat we liever keuzes maken die niet optimaal voor ons zijn, dan dat we de GRATIS! aanbieding ‘verspelen’.
En zo heeft de economische psychologie inmiddels al lang en breed aangetoond dat de keuzes die wij dagelijks maken veelal verre van rationeel zijn. Of het nu gaat om producten of om niet-fysieke zaken als loopbaan, leefstijl (een aspirientje van een duur merk helpt beter tegen hoofdpijn dan een identiek pilletje van een goedkoop merk), opleiding, houding (wanneer je mensen herinnert aan de Tien Geboden zijn ze minder snel geneigd te liegen, zelfs al zijn ze niet gelovig) en gezichtspunten.
Vergeet dus het plaatje van de calculerende mens. Ook als je naar jezelf kijkt. Dat is lastig, want we hechten veel waarde aan het beeld dat we in ons leven heel bewust onze eigen rationele keuzes maken. We willen namelijk niet het gevoel hebben dat we zomaar iets hebben gedaan. Of dat we keuzes maken die allesbehalve optimaal voor ons zijn.

Standaardoptie
Toch toonde de Israëlische psycholoog Daniel Kahneman aan dat rond 80 procent van de mensen voor de standaardoptie gaat – wat die standaard ook is. We kopen vooral die producten die andere mensen ook kopen of waarvan anderen roepen dat ze goed/mooi/trendy zijn. Er zijn maar weinig trendsetters. En zo blijven we zitten bij de zorgverzekeraar, de energieleverancier, de internetprovider en de telefoonaanbieder; ook al zijn die (veel) duurder dan andere. En kiezen we de standaardpensioenregeling, zelfs als er een meer op uw persoon gericht pensioen mogelijk is.
Maar goed, ik hoor je al zeggen: om alles grondig uit te zoeken, heb je veel tijd nodig en tijd is kostbaar. Want je bent druk, druk, druk. Bovendien, blijkt uit studies, legt het verwerken van al die informatie dusdanig veel beslag op onze hersencapaciteit dat we onze aandacht niet meer goed zouden kunnen focussen op andere, belangrijkere (partner, werk, sport, kinderen…) zaken.We zijn er dus niet op gebouwd.
Nu speelt er nog een belangrijk aspect mee in de beslissingen die je neemt. Ze zijn relatief. Dat is een lastig begrip. Maar kijk eens naar de onderstaande figuur:











Beide oranje ballen zijn even groot. Toch lijkt de oranje bal tussen de kleine rondjes groter dan het balletje in de figuur links. Zo werkt onze geest ook. We bekijken de dingen om ons heen altijd in hun relatie tot andere dingen. Dat helpt ons om een beslissing te nemen. We weten niet welke televisie we willen totdat we er een zien die een mooier beeld geeft dan de vorige. We weten niet welke racefiets we zouden willen hebben totdat we Tourwinnaar Alberto Contador zien schakelen en denken: ja, dat wil ik. ‘We weten zelfs niet wat we met ons leven willen doen totdat we een familielid of vriend tegenkomen die aan het doen is wat wij denken dat wij zouden willen doen’, aldus gedragseconoom Dan Ariely in zijn boek Voorspelbaar irrationeel.
Als onze beslissingen zo relatief en vaak zo irrationeel zijn, waarom maken we er ons dan toch zo druk over? Omdat we het gevoel willen hebben dat onze keuzes ertoe doen. Omdat we zelf ons leven bewust willen inkleuren. En omdat we bang zijn iets te missen houden we het liefste alle opties open. Dat geldt voor relatief kleine dingen (de computer in huis met z’n veel te uitgebreide besturingssysteem voor als we dat ooit nodig hebben), maar ook voor grote (we laten onze kinderen aan allerlei activiteiten meedoen want een ervan zouden ze weleens echt leuk kunnen vinden) en supergrote (de drukbezette carrièrevrouw met jonge kinderen, die een uitdagende werkkring, een inspiratievolle relatie, een liefdevol moederschap, een ongekende vriendenkring, stijlvolle woning en dito kleding en een heerlijk vrijetijdsleven eropna houdt).
Voor al die opties geven we iets op, is de stelling van hoogleraar Dan Ariely. ‘Terwijl we heen en weer rennen tussen alle dingen die belangrijk zouden kunnen zijn, vergeten we genoeg tijd te besteden aan wat echt belangrijk is. Het is een dwaas spel waar we opvallend goed in zijn.’ En dat spel gaat gepaard met veel stress.

Schrijf je  in voor de Time management-cursus Kiezen, Doen en Laten

Peter de Greef is verslaggever bij Hart en Ziel

Tips voor een stressvrij leven

* De beste keuze bestaat niet
Voor heel veel beslissingen geldt dat de beste keuze niet bestaat. Wees je daarvan bewust. Wees daarom in je beslissingen kieskeurig. Bepaal welke keuzes belangrijk genoeg zijn om (veel) tijd en energie in te stoppen. En denk over andere keuzes niet te lang na.

* Beperk je keuze
 Koop je je kleding altijd bij dezelfde winkel? Uitstekend! Nieuwe laptop? Spreek met jezelf af dat je naar maximaal 2 winkels gaat en maak een keuze. Houd je van shoppen, blijf dat dan vooral doen. Maar hoe meer opties je bekijkt, hoe groter de kans is dat je achteraf het gevoel hebt de ‘foute’ keuze te hebben gemaakt.

* Wees gelukkig met wat je hebt
Altijd maar streven naar het perfecte maakt niet gelukkig. De kans op teleurstelling is groot. Bovendien kost het bereiken van het maximale vaak veel tijd en energie, en gaat het nogal eens gepaard met frustraties. Wees dus ook tevreden met gemakkelijke keuzes die “best  oké”  zijn.

* Wees je bewust van de kracht van emoties
Mensen overschatten het nut van bewust nadenken. Veel van je keuzes zijn irrationeel en relatief (lees artikel hierboven).
 
* Betrek mensen die je dierbaar zijn in belangrijke keuzes
Misschien niet gemakkelijk, maar je hebt later hun steun nodig om door te zetten.

* Bestrijd schuldgevoel
Zelfverwijt en schuldgevoelens zijn emoties waarmee we vaak te lang blijven rondlopen. Vooral keuzes die gevolgen hebben voor anderen kunnen dit soort gevoelens oproepen.  Het is daarom nuttig geregeld je eigen geweten op te schonen. Dat wat gebeurd is, valt niet  te veranderen en mag daarom geen last zijn.

* Stel een deadline
Leuk hoor eindeloos surfen op internet. Maar is het nuttig? Keuzes die pas na lang wikken en wegen tot stand komen, leiden vrijwel onherroepelijk tot teleurstelling.

* Wees aardig voor jezelf
Toch de ‘ verkeerde’ keuze gemaakt, oordeel dan niet te hard voor jezelf. Je leert ervan, en bovendien: ieder mens maakt fouten.

Cursus Time management 

Om je te helpen om beter met keuzestress om te gaan hebben we samen met trainingsbureau Schouten en Nelissen een e-coachingstraject ontwikkeld: ‘Kiezen, doen en laten’. Je kunt gratis deelnemen op hartenziel.nl, de website voor persoonlijke ontwikkeling van de Volkskrant.

Wat is e-coaching?
E-coaching is een cursus die u volgt via internet, op de website www.hartenziel.nl. De cursus doet u in uw eigen tijd en tempo. ´Kiezen, doen en laten´ bestaat uit 15 opdrachten. Vier weken lang zijn twee professionele coaches actief op de site (zie hieronder). Ze houden een blog bij, geven tips en adviezen en u kunt hen uw vragen voorleggen. De cursus is gratis te volgen.

Voor wie is de cursus?
Voor iedereen met (te) veel actie in zijn of haar leven. Voor iedereen die het gevoel heeft opgeslokt te worden door de hectiek van het dagelijks leven. Die niet toekomt aan wat hij of zij het liefste wil. Wellicht moet je te veel, zijn er te veel verplichtingen, moet je te veel ballen in de lucht houden. De cursus gaat dus om goed leren kiezen, het leren zo je tijd in te delen dat je daarbij beter gaat voelen. Meer energie, meer tijdwinst. Time management, maar met een extra verdieping. Ga vandaag nog naar de website van Hart en Ziel en meld je aan.

Wie zijn de coaches?
Simone van Slooten (40) en Marleen Korten (27) zijn coaches bij trainingsbureau Schouten & Nelissen. Simone van Slooten is fysiotherapeut, studeerde psychologie in Amsterdam en is haptonoom. Ze geeft onder meer trainingen over de balans werk-privé en time- en stressmanagement. ‘Gezondheid heeft te maken met keuzes. Deze keuzes bepalen in hoeverre je vitaal wordt of blijft in je werk- en/of privé-situatie. Hoe kun je in elke fase van je leven de veerkracht houden om ook te kunnen genieten van waar je mee bezig bent?’ Marleen Korten studeerde rechten en psychologie in Utrecht. Ze geeft trainingen op het gebied van persoonlijke effectiviteit. ‘Wat mij boeit in mijn vak is de vraag hoe wij mensen kiezen en op welke manier wij ons leven willen invullen. Wat is nu echt belangrijk voor je en hoe combineer je dat met de dingen die nu eenmaal moeten?’