Met Spiderman in het achterhoofd

(Schrijf je in voor de gratis Volkskrant-cursus Impact - klik hier)

Neelie Kroes (67), de kersverse eurocommissaris voor ICT en Telecom, kan het zich eigenlijk niet anders herinneren. Als kind al wilde ze impact hebben, zei ze onlangs in het blad Management Team. ‘De dienst uitmaken en meebepalen wat we uiteindelijk zouden gaan doen, heerlijk. Het leidde tot een van mijn belangrijkste talenten: vasthoudenheid.’
Kluun (45), de auteur van de best verkochte debuutroman in Nederland aller tijden met Komt een vrouw bij de dokter, waarvan de filmversie sinds eind november alle records verbreekt: ‘Oh ja. Op de lagere school al had ik graag de aandacht. Mijn ouders en mijn zus houden er helemaal niet van om in de belangstelling te staan. Ik wel. Ik ben enorm ambitieus. Altijd gehad, met alles. Niks Spielerei. Toen mijn eerste vrouw Judith overleed in 2003 zeiden sommigen tegen me: schrijf het van je af, en zie wat er uitkomt. Ik had nooit eerder een boek geschreven, en had niet de illusie dat ik ooit mijn brood met schrijven zou kunnen verdienen. Maar ik wilde wel dat mijn boek tot de drie beste debuutromans van het jaar zou horen. Ik wilde gelezen worden. Ik wilde verkocht worden. Niet zo maar iets van je af schrijven.’

DE GEBOREN LEIDER?
Afgelopen zaterdag publiceerde de Volkskrant de jaarlijkse Top 200 van invloedrijkste Nederlanders. SER-voorzitter Rinnooy Kan (60) stond voor de derde keer op de eerste plaats. Een geboren leider? Psychologen hebben zich er decennia het hoofd over gebroken of die bestaat. Dat leverde fascinerende wetenswaardigheden op. Leiders hebben gemiddeld een hoger IQ dan “niet-leiders”. Leiders zijn gemiddeld langer dan de mensen aan wie leiding wordt gegeven. Nog smakelijker: kleinere Amerikaanse presidenten blijken tijdens hun ambtsperiode minder effectief dan hun langere collega’s. Mogelijke verklaringen: langere presidenten zijn dankzij hun lichaamslengte beter in staat anderen te imponeren en te beïnvloeden; ze profiteren bovendien van een wijdverspreid onbewust vooroordeel dat langere mensen talentvoller zijn. Leiders zijn meestal opgegroeid als oudste in een gezin, of zijn enig kind. Leiders zijn eerder man dan vrouw. Personen die extraverter zijn, hebben meer kans een leider te worden. Dat geldt ook voor mensen die meer openstaan voor nieuwe ervaringen en voor hen die conscentieuzer zijn. Een aanleg voor veel praten helpt ook. Mensen die veel praten worden binnen een groep eerder als leider gezien, zelfs als hun opmerkingen inhoudelijk minder relevant of minder steekhoudend zijn dan die van iemand die binnen de groep minder praat.

Spiegelneuronen
Kortom geen kip zonder ei, en vice versa, zegt bijzonder hoogleraar leiderschap Janka Stoker (39) van de Rijksuniversiteit Groningen. Ook hier is het de altijddurende discussie tussen nature en nurture, aanleg en opvoeding, genen versus leefomgeving.

Uit onverwachte hoek komt nu een nieuwe hypothese: de geboren leider leeft een onbewust script dat is geschreven door zijn rolmodellen die hij, vooral in de eerste twintig jaar van zijn leven, koestert; de beeldvorming van zijn volgers doet de rest. Bedenker is Frank Schaper (51), oud-KLM-manager, coach en auteur van Hoe je een geboren leider wordt. Hij deed onderzoek naar het leiderschap van uiteenlopende wereldleiders, onder wie Nelson Mandela, Nicolas Sarkozy, Winston Churchill en Barack Obama.
In zijn hypothese spelen spiegelneuronen een sleutelrol. De ontdekking ervan in 1998 wordt door sommige onderzoekers gezien als de belangrijkste stap voorwaarts in de hedendaagse neurowetenschappen. Spiegelneuronen, hersencellen die emoties en gedrag van anderen letterlijk in je eigen hersenen laten beleven, stellen mensen in staat te voelen wat een ander voelt, acties van anderen te begrijpen en te interpreteren en door imitatie nieuwe vaardigheden aan te leren. Er bestaat een test waaruit blijkt dat een baby van 41 minuten oud al een eerste gebaar imiteert. En we blijven dat ons hele leven, veelal onbewust, doen. ‘Wie een leider wil doorgronden, kan essentiële inzichten halen uit kennis over zijn vroege rolmodellen, ongeacht of het levende of fictieve personages betreft’, stelt Schaper.
Dus ging hij op zoek naar de helden, en de weerslag die zij hebben gehad op het gedrag, van onder anderen Paus Johannes Paulus II (de middeleeuwse Poolse bisschop Stanislaus en Jezus), Mao (Djengis Khan, Stalin, Qin Shi Huangdi – de eerste keizer van China, Napoleon, Peter de Grote, Abraham Lincoln), Sarkozy (Asterix, Napoleon, Charles de Gaulles, Tony Blair en Paus Johannes Paulus II) en Barack Obama (Barack Obama sr, Spiderman, Martin Luther King, Mahatma Gandhi, Nelson Mandela, Mohammed Ali, Abraham Lincoln, Malcolm X, en John F. Kennedy).

Spiderman en Obama

Het meest uitgebreid is de zoektocht naar de rolmodellen van Adolf Hitler, de ‘geboren dictator’. In de Amerikaanse Library of Congress zijn 1200 boeken uit Hitlers privé-bibliotheek bewaard gebleven, iets wat zelfs de vermaarde Hitler-kenner Ian Kershaw in diens biografie is ontgaan.
Hitler had de gewoonte om passages die hem interesseerde te onderstrepen of aantekeningen te maken in de kantlijn. Dat levert een fascinerend beeld van zijn denkwereld op. Hitler had drie jeugdhelden componist Richard Wagner, de Zweedse ontdekkingsreiziger Sven Hedin maar vooral Karl May, de geestelijke vader van Winnetou en Old Shatterhand. Zelfs als Führer had Hitler zijn Karl May-collectie altijd in zijn slaapkamer staan, voor de moelijke momenten. “Ze geven mij moed.” En: “Ik dank aan Karl May mijn eerste begrip van geografie. Hij heeft mijn ogen voor de wereld geopend.” Dat May de wereld uit zijn duim zoog, wist Hitler blijkbaar niet. Hij wees zijn ‘fantasieloze generaals’ geregeld op de sluwheid van Winnetou en zorgde voor een speciale velduitgave voor zijn frontsoldaten.

Schaper komt uiteindelijk, aan de hand van de opkomst van Obama, tot de hypothese dat er vijf doorbraken nodig zijn om een geboren leider te worden: de natuurlijke geboorte (bepalend voor je karakter en IQ); het besef over een relevante gave te bezitten (Obama werd zich op zijn 19de bewust van zijn retorische talent); een persoonlijk motief (“Ontwaak, zwarte vriend”, was het motief van Baracks vader, en later ook van hem); een aansprekende missie (het land verenigen en de American Dream heroveren) en een groep volgers (Yes, we can)
Dat op de achtergrond Spiderman nog een rolletje heeft meegespeeld, heeft Obama zelf al eens onthuld.

Frank Schaper - Hoe je een geboren leider wordt – rolmodellen, striphelden en wereldleiders (Uitgeverij Scriptum, ISBN 978 90 5594 747 1, € 29,50)

De illustraties zijn afkomstig uit besproken boek