Ode aan de gezamenlijkheid

De toekomstige bewoners van het Uilennest, het bovenste appartement van woonvereniging De Nieuwe Proef, krijgen een groots uitzicht. Achter de stolpboerderij zijn er de grote moestuin van de woongroep, de kassen en de grote hoogstamboomgaard met de schaapskudde. Aan de voorkant is er naar links en rechts de lange polderweg door de Wogmeer, de polder tussen Alkmaar en Hoorn.
De bewoners van De Nieuwe Proef, straks nog tien volwassenen en twee kind, zijn op zoek naar nieuw bloed. Wat niet moeilijk zou moeten zijn, gehoord hun lofzang op de gezamenlijkheid.

Anna Verberne (52, docente beweging en Iokai Shaitsu-therapeute) is in haar appartement aan de voorzijde van de stolp enthousiast over het wonen in een groep: ‘Het is heel warm. Ik heb iedereen van mij dicht bij me.’ Of huisgenoot Jan Wentink (59, oud-bestuurder waterschap): ‘Het biedt de kans te wonen op een manier waarvoor je normaal een veel hoger inkomen moet hebben.’
De meimaand werkt ook nog eens mee. Lammeren dartelen door de wei, de boomgaard staat in bloei en de eerste groente komt omhoog uit de koude grond. In de keuken wordt een maaltijd bereid voor wie wil aanschuiven.
Maar er is een wolkje aan de hemel. Binnen de ‘woon/werkgemeenschap met een agrarisch karakter’, zoals de vereniging zichzelf omschrijft, bestaat zorg over de toekomst van het hoogst gelegen appartement.
De huidige bewoners van het Uilennest, dramadocente Myrthe van Grieken (28) en computerprogrammeur Michel Gjaltema (35) hebben besloten te vertrekken. Zij zetten de huur-op-proef niet om in een volwaardig lidmaatschap van de woonvereniging. Alhoewel hun wel is aangeboden op die manier mede-eigenaar te worden van land en opstallen. Met een zoon van 1 jaar oud zagen zij op tegen het wonen op twee hoog. Ook hun voorgangers zagen destijds af om die reden af van toetreding.

De Nieuwe Proef, vernoemd naar de proefboerderij voor nieuwe landbouwtechnieken die het ooit was, is gesticht in 2002, mede door de zoon van de laatste boer. Altijd zijn er genoeg kandidaten als een van de appartementen vrijkomt.
Het aantal woonverenigingen neemt nog steeds gestaag toe. Sinds eind jaren zeventig hebben zich zo’n drieduizend groepen genesteld in boerderijen, kloosters, scholen en herenhuizen, schat de juridisch raadgever van De Nieuwe Proef, Roeland Slagmolen. Nu raken ook steeds meer ouderen en allochtonen geïnteresseerd in de woonvorm.

Met zijn adviesbureau Stut Consult, gespecialiseerd in woonverenigingen, heeft hij een groot aandeel gehad in de groei van het fenomeen. Met het bedenken van de woonvereniging, een juridische vorm, kreeg het groepswonen ook in zakelijk opzicht vleugels.

De woonvereniging koopt het huis, de bewoners worden tegen betaling lid van de vereniging. Met dank aan het gedegen contract kunnen de leden een hypotheek afsluiten en de rentebetalingen van die lening aftrekken van de belastingen. Slagmolen: ‘Zo kunnen mensen zich hele mooie plekken veroorloven. Een lidmaatschap met een waarde van drie, vier ton is geen uitzondering meer.’
In woonboerderij De Nieuwe Proef lopen de prijzen van de acht appartementen – met een oppervlakte van 80 tot 115 vierkante meter – op van 150 duizend tot 220 duizend euro. Mede door de grondige verbouwing is de Nieuwe Proef wat duurder geworden dan aanvankelijk werd gehoopt.

In het hart van de boerderij is een groot trappenhuis gebouwd, dat toegang biedt tot alle appartementen. Achter in de boerderij is een gemeenschappelijke keuken en een grote dars, een zaal voor vergaderingen en gezamenlijke maaltijden. Op het terrein worden twee schuren geschikt gemaakt voor werken en verhuur. En dan is er nog eens de 6 hectare land, ook van iedereen.
De Nieuwe Proef heeft, net als bijna elke woonvereniging, statuten en een huishoudelijk reglement. Dat is absoluut noodzakelijk, vindt bewoner Arie van den Brand (58), oud-parlementariër voor GroenLinks en voorzitter van Biologica, een organisatie voor Biologische Landbouw. ‘Alles op juridisch, fiscaal en financieel gebied moet je door professionals laten regelen. De entree van nieuwe leden, de uittrede, de zeggenschap en wat er gebeurd als er echt herrie is. Een goede regeling is de basis voor rust in de tent.’

Een woongroep is niet voor iedereen weggelegd, waarschuwt huisgenote Mique Huijbregts (61, beleidsmedewerker op het ministerie van Landbouw). ‘Dit is niks voor perfectionisten, individualisten of mensen die de totale controle willen houden. Als je slecht kunt delen of loslaten, wordt het lastig.’
Anna: ‘Er zijn mensen die een grote behoefte voelen een plek voor zichzelf te hebben. Dat is heel legitiem, maar dan moet je niet in een woongroep. We zien elkaar hier meer niet dan wel, daarom hechten we ook aan de gezamenlijke maaltijd op vrijdag. Maar je moet tegen overleggen kunnen.’
Dat overleg is niet altijd makkelijk, zegt Anna. ‘We komen er altijd wel uit, maar de spanning kan verschrikkelijk zijn. Je moet blijven luisteren naar andere invalshoeken. En je moet bestand zijn tegen de flitsende denkers, die we hier ook hebben.’

In de keuken biecht Arie op dat de prei vandaag niet afkomstig is van eigen erf. ‘Maar het lamsvlees wel’, zegt hij met een vleesmes in de hand. ‘Groente is zoiets waar we elkaar wel op corrigeren’, zegt Jan. ‘We hebben de regel dat we groenten eten uit eigen tuin tot alles op is. Liggen er boontjes uit Kenia in de ijskast, dan staat er op het bord in de keuken geschreven: ‘Moet dat wel?’ Of er gaat een e-mail rond naar de hele groep. Dan levert dan wel eens conflicten op, want in een mail zit toch vaak wat meer emotie. Maar goed, daar komen we dan ook wel weer uit.’
We hebben een protocol voor conflicten, zegt zijn vrouw Mique. ‘De regel is dat als je een aanvaring met iemand hebt gehad, bijvoorbeeld in een vergadering, dat er dan binnen twee dagen persoonlijk contact is. Anders verzuurt het. We hebben ook twee keer per jaar een denksessie onder begeleiding van iemand van buitenaf. Dat gaat over vragen als: waarom zijn we hier, wat gaat er goed, wat zit je dwars? Zoals dit huis technisch onderhoud nodig heeft, zo heb je ook sociaal onderhoud nodig.’
De Nieuwe Proef staat nu voor een nieuwe test. Het vertrek van het gezin Gjaltema uit het hoogste appartement is een gevoelig verlies, want de groep wil zich verjongen. Er woont nog maar een ander gezin, een kunstenaresse en muzikant met twee kinderen. Jan: ‘In een vergadering is voorgesteld de dars, de grote zaal beneden, op te offeren voor Myrthe, Michel en hun zoon Siel. Die zou dan moeten worden verbouwd tot woning. Daarmee werd een enorm taboe doorbroken. Kom je aan de dars dan kom je aan de gemeenschappelijkheid. De reacties waren al heftig. Voor het bestuderen van die kwestie komt nu een werkgroepje.’ Myrthe en Michel wachten dit niet af: zij vertrekken. Ze willen geen aanleiding zijn voor een mogelijk conflict.

Een oproep voor nieuwe bewoners van het Uilennest is deze week op de website van De Nieuwe Proef gezet. Het appartement van 90 vierkante meter moet zo’n 175 duizend euro gaan kosten, vast te stellen door een onafhankelijk taxateur. De huur voor de proefperiode, een jaar, bedraagt ruim 1.100 euro per maand, inclusief variabele kosten.
In de centrale hal slaat Arie op de gong voor de maaltijd. In de dars gaan grote schalen met groenten en lamsvlees over tafel. Jan: ‘Daar gaat je hart toch van open. Wat verschrikkelijk gezellig.’

Hoe en wat
Hoe begin je een woongroep, als je bijvoorbeeld een oude fabriek of boerderij op het oog hebt? Je kunt kiezen voor een bundeling van appartementsrechten, overkoepeld door een vereniging van eigenaren. Iedereen kan zijn recht dan vrij verhandelen; de andere eigenaren hebben niets te zeggen over de kopers.
Volledige mede-eigendom kan ook, maar dat wordt stellig afgeraden door Roeland Slagmolen, raadgever voor groepswonen van Stut Consult in Nijmegen. Een woonvereniging is het slimste. De groep blijft de baas. Dat voorkomt problemen bij ruzie of overlijden. Erfgenamen kunnen niet zomaar aan komen zetten met een neef die nog een huis zoekt, maar kunnen worden gedwongen tot verkoop. Onafhankelijke taxatie voorkomt gedoe over de prijs.
Een aanrader is het bezoeken van de Open Gemeenschappelijkwonendag op 16 mei. Op de website van de Landelijke Vereniging Centraal Wonen (www.lvcw.nl) wordt bijgehouden welke woongemeenschappen hun deuren die dag openen voor het publiek.

Enkele relevante websites:
www.gemeenschappelijkwonen.nl (Federatie Gemeenschappelijk Wonen (FGW)
www.woongroep.net (adressen van woongroepen die nieuwe leden zoeken)
www.stut-consult.nl (advies)
www.denieuweproef.nl (de woongroep in de Wogmeer)

Marc van den Eerenbeemt is verslaggever bij de Volkskrant

Foto: Shane