Weg met het cynisme

Toen de moeder van Susan Neiman in de jaren vijftig en zestig tegen de rassenscheiding in het zuiden van de Verenigde Staten vocht, had ze niet durven dromen dat amper vijftig jaar later een zwarte man tot president gekozen zou worden. ‘In 2006 praatte ik zelf nog over de kandidatuur van Obama met een vriend, een journalist die de Pulitzer Prize heeft gewonnen. Ach, zei hij, jij hebt te lang in Europa gewoond. Het is ondenkbaar dat Obama gaat winnen. Toch is het gebeurd, ook omdat dertien miljoen mensen anderhalf jaar keihard voor zijn campagne hebben gewerkt. Ik ben er trots op dat ik tot die dertien miljoen behoor’, zegt Neiman.

De Amerikaanse filosoof houdt van grote woorden. Goed en kwaad, heldendom, idealisme en vooruitgang. Ze gebruikt ze zonder enige ironie. Daarmee bindt ze de strijd aan met het cynisme en de malaisestemming die in Europa zo prominent aanwezig zijn. Ten onrechte hebben Europeanen hun vooruitgangsgeloof verruild voor een zurig wantrouwen dat zij voor realisme aanzien, zegt Neiman. De wereld kan nog altijd verbeterd worden, als we maar goed nadenken en ons best doen.
Neiman woont in een mooie flat in het Berlijnse stadsdeel Kreuzberg, tussen kebabzaken, hippe restaurantjes en biologische supermarkten. Op straat lopen gesluierde vrouwen, maar ook chaoten met groene hanenkammen en vervaarlijke piercings, een hond aan de riem en een halve literfles bier in de hand. Kreuzberg is trendy en Turks, met een vleugje oude krakersscene. ‘Berlijn is de derde stad van Turkije’, zegt Neiman. ‘Veertig procent van de bewoners in deze buurt is Turks.’
Volgende week geeft Neiman in Rotterdam de Pierre Bayle-lezing, vernoemd naar de Franse Verlichtingsfilosoof die in 1681 naar Nederland vluchtte. De boodschap van de Verlichting is onverminderd actueel en relevant, stelt Neiman in haar laatste boeken, Het kwaad denken en Morele helderheid. Verlichtingsfilosofen formuleerden denkbeelden die nog altijd een morele leidraad vormen voor ieder weldenkend mens, zoals de rechtsstaat, gelijke rechten voor man en vrouw, en de rechten van de mens.

De ondertitel van de Engelse versie van Morele helderheid luidt A guide for grown-up idealists. Pubers gooien de kont tegen de krib, als zij merken dat de wereld niet aan hun verwachtingen voldoet. Volwassenen begrijpen echter dat de wereld weerbarstig is, dat veranderingen moeizaam tot stand komen. Dat is echter geen reden om het streven naar een betere wereld op te geven, aldus Neiman.
Volwassenen worden vaak gezien als wereldwijze, maar enigszins uitgebluste figuren die de idealen uit hun jeugd hebben opgegeven. ‘Dat is een heel destructief beeld van volwassenheid, alsof alle deuren achter je  zijn dichtgeslagen zijn en je slechts in je lot kunt berusten. Voor mij klopt het ook niet. Toen ik jong was, was ik veel onzekerder en conventioneler. Ik was druk bezig met uitvinden wat ik wilde. Nu voel ik me vrijer, heb ik ook meer mogelijkheden om te doen wat ik wil’, zegt Neiman.

Morele helderheid is vooral geadresseerd aan links. In moreel opzicht heeft links zich de kaas van het brood laten eten. De morele helderheid van de Republikeinen spreekt nog altijd talloze arme Amerikanen aan. Het christelijk fundamentalisme geeft troost en inspiratie, die ze niet vinden bij de Democraten, die zich veel meer beperken tot technocratisch gesleutel aan de staatsmachinerie. De mens is echter een moreel wezen, zegt Neiman. Hij heeft behoefte aan zingeving. Links moet een moreel alternatief ontwikkelen, alleen al om te voorkomen dat rechts met de moraal op de loop gaat.

Maar wat is links eigenlijk nog?
‘Dat is een goede vraag. In de tweede druk van mijn boek heb ik een stuk over Obama toegevoegd, maar ook de term links geschrapt. Het is niet meer zo duidelijk waar links voor staat. Een heel korte definitie zou voor mij zijn: links staat open voor de vreemdeling en wijst alle tribale relaties af. Maar links heeft zo veel van zijn oude standpunten opgegeven dat het moeilijk is er nog enige betekenis in te ontdekken. Misschien moeten politieke stromingen zich wel hergroeperen. Links heeft vooral gefaald in het ontwikkelen van een eigen moraal.’

Hoe komt dat?
‘De erfenis van het marxisme speelt hierin een grote rol. Het marxisme beschouwde ideeën als afgeleide van economische belangen. Moraal werd gezien als een ideologie die de belangen van de bourgeoisie moest beschermen. Die manier van denken is nog altijd heel prominent aanwezig onder linkse mensen. Als het Westen de Afghanen wil beschermen tegen de Taliban, zeggen veel mensen meteen: dat morele verhaal is alleen maar bedoeld om westerse machtspolitiek te legitimeren. Natuurlijk spelen die machtsfactoren een rol. Maar het bestrijden van de Taliban is wel degelijk een morele doelstelling.’

Obama is een politicus die uw recept volgt. Maar laat hij niet zien hoe riskant het is om zware morele retoriek te gebruiken? Nu wordt hij bekritiseerd, omdat hij zijn beloften niet kan waarmaken.
‘Ik geloof dat Obama een volwassen idealist is. Maar het is mogelijk dat hij zo gevangen zit in de troep die zijn voorgangers hebben gemaakt dat hij er niet meer uitkomt. Toch vind ik dat geen argument om inspirerende retoriek achterwege te laten. Als je teleurgesteld bent in de liefde, zeg je toch ook niet: ik word nooit meer verliefd, want dan loop ik het risico dat mijn verwachtingen niet worden waargemaakt?’

Volgens sommige filosofen, zoals John Gray, heeft de Verlichting alleen maar tot ellende geleid. De overmoedige mens geloofde dat hij een hemel op aarde kon creëren. Daaruit kwam bijvoorbeeld het communisme voort.
‘Mensen als Gray maken een karikatuur van de Verlichting. De filosofen van de 18de eeuw geloofden helemaal niet dat de mens van nature goed was. Immanuel Kant stelde dat de wereld gespleten was: de kloof tussen hoe de wereld was en hoe de wereld zou moeten zijn, zou nooit helemaal gedicht kunnen worden. De Verlichters geloofden niet dat het mogelijk was alle kwaad uit te roeien. Maar sommige kwaden wel. En daar profiteren we nog steeds van. Als je wilt weten hoe Europa voor de Verlichting was, moet je denken aan Afghanistan ten tijde van de Taliban.
‘Er is een enorme vooruitgang geboekt. De slavernij is afgeschaft, in gevangenissen wordt niet meer gemarteld, vrouwen hebben gelijke rechten gekregen. Ik ben ook niet zo onder indruk van de prestaties van de Europese Unie, maar zestig jaar geleden werd hier nog een strijd van allen tegen allen gevoerd. Europa is het hoogste dat de mens ooit bereikt heeft.’
Amerika wordt ons vaak ten voorbeeld gehouden als toonbeeld van dynamiek.
‘Amerika is dynamischer, daar kan Europa ook wel van leren. Maar de kwaliteit van leven is in Amerika veel lager. Elke twaalf minuten sterft er iemand door een gebrek aan gezondheidszorg. Ik kom uit Amerika en woon al lang in Europa, en geloof me: je kunt veel beter hier wonen.
‘Maar de Europeanen hebben hun zelfvertrouwen verloren. In de koloniale tijd hebben ze de rest van de wereld hun waarden opgelegd. Achter die waarden bleek een imperialistische machtspolitiek schuil te gaan. Van de weeromstuit is Europa heel bang geworden om anderen hun waarden op te leggen. Het kan een leidende rol in de wereld spelen, maar wil het niet. Het wil vooral zijn eigen comfort beschermen.’

Neiman is een groot bewonderaar van Immanuel Kant. In Morele helderheid memoreert ze een gedachte-experiment van de Pruisische Verlichtingsfilosoof. Een man gaat naar het bordeel, terwijl hij eigenlijk niet wil. Zijn lust is echter sterker dan de wil om trouw aan zijn vrouw te blijven. Totdat er een galg voor het bordeel wordt gezet: iedereen die naar de hoeren is geweest, wordt opgehangen. Plotseling blijkt deze man zeer goed in staat te zijn de driften te beheersen. Dat is ook logisch: wie dood is, kan nergens meer van genieten. Iedereen zou dezelfde keuze maken, aldus Kant.
Dan wordt dezelfde man bij de koning ontboden, een wrede tiran die een onschuldige burger ter dood wil laten brengen. Voor de vorm moet een andere burger een brief schrijven waarin het slachtoffer van allerlei wandaden wordt beschuldigd. Aan de losbol wordt gevraagd de brief te schrijven. Als hij weigert wordt hij zelf geëxecuteerd.
 Nu is de keuze helemaal niet zo duidelijk. Waarschijnlijk zouden de meesten van ons uit doodsangst de brief schrijven. Maar we weten heel goed wat we zouden kunnen en moeten doen, aldus Kant: de brief niet schrijven. Op dat moment ervaart de mens zijn vrijheid. We hebben altijd een keuze, hoe zwaar de omstandigheden ook zijn. Bovendien laat het verhaal zien dat rechtvaardigheid boven genot gaat. Mensen zijn bereid te sterven voor een nobele zaak, niet voor hoerenbezoek.
Natuurlijk zit er een gevaarlijke kant aan dat idealisme: de terroristen van 11 september geloofden ook dat zij stierven voor een rechtvaardiger wereld. Het feit dat idealen soms ontsporen is echter geen reden  van alle idealisme af te zien, stelt Neiman. Zouden we dan niet beter af zijn als iedereen zich beperkte tot materiële genoegens, of zoals Neiman het formuleert: ‘Liever laag-bij-de-gronds en geestloos dan subliem en dodelijk’? In theorie zou dat misschien een optie zijn, maar in de praktijk hebben mensen nu eenmaal behoefte aan idealen. Als we geen goede idealen bedenken, aldus Neiman, zijn ze geneigd de verkeerde te omhelzen.

In Morele helderheid beschrijft ze een paar ‘Verlichtingshelden’, mensen die in de geest van Kant voor rechtvaardigheid vechten, zelfs als ze daarbij aanzienlijke risico’s lopen. Zoals Neimans nicht Sarah Chayes, die een goedbetaalde baan in de journalistiek opgaf om op het platteland van Afghanistan ontwikkelingswerk te doen. Chayes wilde haar steentje bijdragen aan de samenwerking tussen het Westen en de islamitische wereld, die zij van cruciaal belang acht voor de wereldvrede. Erg gemakkelijk gaat dat overigens (niet, toch??). Toen het dorpje Akokolacha door de Amerikaanse luchtmacht werd weggevaagd, zamelde ze in de Verenigde Staten geld in voor de wederopbouw.
De straatarme dorpsbewoners hielden allemaal bij hoog en bij laag vol dat hun huizen negen kamers hadden gehad, waarbij elke kamer ook nog eens was voorzien van een badkamer. Inmiddels is Chayes adviseur geworden van generaal McChrystal, de Amerikaanse  bevelhebber in Afghanistan.

Het is indrukwekkend dat iemand haar leven waagt in Afghanistan. Maar zal dat uiteindelijk zoden aan de dijk zetten?
‘Onder Bush hebben de Amerikanen het verknoeid. Maar misschien is het nog niet te laat. Er is een kans dat het goed komt.’

Waarom begeeft iemand zich in zo’n wespennest?
‘Mijn Verlichtingshelden zijn mensen die volop mogelijkheden hebben een ander leven te leiden, om goed geld te verdienen en het uit te geven. Het zijn geen strenge asceten. Maar ze ervaren een diep geluk, omdat ze aan een belangrijke zaak werken, hoe moeizaam dat soms ook gaat. Dat wordt ook bevestigd door empirische studies. Mensen zijn gelukkiger als ze dingen doen die voor anderen belangrijk zijn. Dat hoeven overigens geen politieke activiteiten te zijn.
‘Mijn  helden ervaren ook een diep gevoel van vrijheid, op de manier die Kant beschreef. Ze zouden een comfortabel leven kunnen leiden, maar kiezen zelf voor iets dat ze belangrijk vinden.’

Waarom bent u zo moralistisch over mensen die een comfortabel leven leiden, die vooral consumeren en tv-kijken?
‘Ik neem aan dat u moralistisch negatief bedoelt?’

Uw kritiek doet me denken aan de kritiek van fundamentalistische moslims over de leegheid van de westerse consumptiecultuur.
‘Op dat punt hebben ze ook gelijk. Begrijp me goed: ik woon zelf in een mooie flat, ik houd van mooie spullen en ik vind ook niet dat je alles moet opgeven. Maar ik geloof dat we uiteindelijk menselijk zijn, omdat we de wereld naar onze hand willen zetten. We willen meer zijn dan dieren die alleen de natuur volgen. Die gedachte vind je ook al in de Bijbel. We zijn gecreëerd naar Gods evenbeeld en God is een schepper. Menselijk zijn betekent dat je weigert de wereld als iets onveranderlijks te ervaren. Zonder idealisme is het enige dat je kunt veranderen het kanaal van je tv.’

Uw boeken zijn geschreven in een Amerikaanse context, waar links wordt uitgedaagd door christelijk rechts. In Europa wordt links uitgedaagd door het populisme, dat zich vooral tegen immigratie keert. Wat is het morele antwoord daarop?
‘Als Europa geen gated community wil worden, moet het de ontwikkeling van arme gebieden veel serieuzer nemen. Mensen zijn zich veel sterker bewust van elkaar dan vijftig jaar geleden. Een grote economische ongelijkheid tussen verschillende werelddelen wordt daarom steeds moeilijker vol te houden.
‘Vervolgens zou links zijn eigen Verlichtingsidealen in ere moeten herstellen. Mensen van allerlei afkomst zijn welkom, maar niet als ze filmmakers vermoorden of eerwraak plegen. Maar links heeft een enorm gebrek aan zelfvertrouwen. Het is zo bang om anderen zijn waarden op te leggen.’
Nu worden de waarden van de Verlichting vooral door rechts uitgedragen.
‘Rechts en links zijn van positie gewisseld. Maar de christen-democraten gaven nooit een shit om vrouwenrechten. Totdat ze een argument nodig hadden om Turkije buiten de Europese Unie te houden. Het is walgelijk, hoe hypocriet er met de Verlichting wordt omgesprongen.’

Is het opleggen van waarden niet intolerant?
‘Tolerantie is een deugd voor teleurgestelde oude mannen. Ik tolereer slechte luchtjes of het lawaai van bouwvakkers die mijn flat verbouwen. Tolerantie is een negatieve emotie. Als Amerikaanse zeg ik toch ook niet: ik tolereer zwarten? Ze maken deel uit van de samenleving en hebben de Amerikaanse cultuur op een geweldige manier verrijkt.
‘Het is geen racisme om voor de Verlichting op te komen. Je kunt mensen uit alle windstreken verwelkomen, maar zeggen: er zijn waarden die we niet tolereren.’
Durf te denken, zei Kant. Maar heeft de Verlichting niet tot enorme fragmentatie geleid? Als iedereen voor zichzelf denkt, wordt er geen overkoepelend gezag meer geaccepteerd.
‘Maar er is nog altijd goed en slecht denken. De Verlichting stond natuurlijk sceptisch ten opzichte van het gezag. Dat was ook goed: de filosofen van de Verlichting leefden in een periode waarin mensen werden geëxecuteerd voor ketterij. Maar als je kritisch denkt, kun je best vertrouwen hebben in een rechtvaardige autoriteit.’

Maar wie beslist dan wat goed en slecht denken is?
‘Volgens mij zijn de meeste mensen het er wel over eens dat Tolstoj beter is dan Walt Disney.’

Dat lijkt me sterk, als je het mensen hier op straat zou vragen.
‘Ja, maar dat is niet eerlijk, want de meeste mensen hebben nooit de kans gehad kennis te nemen van Tolstoj. Het kapitalisme heeft er belang bij dat mensen dom blijven. Daarom is er een culturele industrie die mensen op een zeer laag niveau bedient. Als je mensen altijd patat voorzet, kun je niet verwachten dat ze opeens haute cuisine waarderen.’

Maar er zijn toch een heleboel mensen die gewoon de voorkeur geven aan commerciële tv?
‘Mijn kinderen zijn in drie landen naar school geweest. In geen van die landen deugde het onderwijssysteem. Zolang je geen echt goede scholen hebt, die de natuurlijke nieuwsgierigheid van kinderen stimuleren, kun je niet zeggen dat de Verlichting gefaald heeft.
‘De hoge cultuur mag zich ook wel aanpassen, natuurlijk. Veel kunstenaars en intellectuelen geloven dat ze diepzinniger zijn naarmate ze onbegrijpelijker zijn. Ik was vorige week in Wenen voor een manifestatie over de oorlog in Irak, met een toneelstuk van Elfriede Jelinek en Hollywoodfilms. Het stuk van Jelinek was stomvervelend. Ze preekte alleen voor eigen parochie. De Hollywoodfilms wierpen interessantere vragen op.’
‘Zelf probeer ik ook zo toegankelijk mogelijk te schrijven. Sommige mensen kijken daar vreemd tegenaan. Een collega-filosoof zei ooit tegen me: ik hoop niet dat ik je beledig, maar ik vond je boek leuk om te lezen.’

Peter Giesen is verslaggever van de Volkskrant

CV Susan Neiman

1955         Geboren in Atlanta, Georgia
1977-1981 Studie filosofie Harvard
1982-1986 Studie filosofie Berlijn
1986         Promotie Harvard
1989-1996 Docent filosofie Yale
1996-2000 Docent filosofie universiteit van Tel Aviv
2000         Directeur Einstein Forum in Potsdam
2004         Boek Het kwaad denken
2008         Boek Morele helderheid

Op 3 december geeft Susan Neiman de Pierre Bayle-lezing in de Arminiuskerk in Rotterdam. Aanvang: 20.00 uur.

Op 2 december debatteert zij met filosoof Rob Wijnberg in De Balie in Amsterdam. Aanvang: 20.00 uur.

Op 4 december geeft zij de Marchantlezing voor D66 in de Aula van de Universiteit van Amsterdam. Aanvang: 20.00 uur.
Voor meer informatie over deze lezingen, zie www.pierrebayle.nl.

Foto Susan Neiman