Als je haar maar goed zit

De patiënt heeft oorpijn. De dokter heeft daarom druppels voorgeschreven voor het rechteroor, maar de dokter komt uit de Verenigde Staten en heeft haast en laat dus alleen een krabbel achter dat de druppels bestemd zijn voor R ear. De verpleegkundige laat daarom de patiënt zijn broek uittrekken en brengt de oordruppels aan op de anus van de patiënt, op zijn rear dus.

Dit voorbeeld is afkomstig uit het boek Invloed van de Amerikaanse psycholoog Robert Cialdini. Zowel de patiënt als de verpleegkundige schijnt hier acuut op te houden met nadenken, omdat de dokter een rectale behandeling lijkt te hebben aanbevolen.

Dat verpleegkundigen vaker stoppen met nadenken, omdat een arts iets heeft gezegd, blijkt ook uit een experiment waarbij iemand de afdeling opbelde, zei dat hij arts was en de opdracht gaf een te hoge dosis van een ongeregistreerd middel te geven aan patiënt X. Deze procedure ging in tegen de regels van het ziekenhuis en was gevaarlijk; de verpleegkundigen hadden nog nooit van de betreffende arts gehoord, maar voerden de instructies in 95 procent van de gevallen direct uit.

De bedoeling van dit doe-het-zelf-experiment is te spelen met het begrip autoriteit. Dat kan op een wat arbeidsintensievere manier, of informeler. We beginnen met het meer bewerkelijke experiment. Ga daarvoor in de stad lopen en steek waar voetgangers wachten voor een rood stoplicht resoluut over (kijk wel goed uit!). Tel vervolgens hoeveel mensen met je meelopen. Dit aantal blijkt sterk te variëren aan de hand van de status die je uitstraalt. Als je een pak met stropdas aantrekt, wordt je slechte voorbeeld drie keer zoveel nagevolgd dan met informele vrijetijdskleding. (In Amsterdam kan je het experiment ook andersom doen. Blijf staan voor rood licht en kijk of anderen bereid zijn het goede voorbeeld te volgen.)

Een vergelijkbaar experiment kun je uitvoeren door in een goedkope of dure auto te gaan rijden en 'vergeten' voor een groen licht op te trekken. Wie in een dure bak rijdt, zal merken dat er achter hem minder snel en minder vaak wordt getoeterd.

Het spelen met status kan ook door te liegen over je identiteit. Stel je op een feestje of tijdens een gesprek in de trein (als je eerste klas reist) voor als hoogleraar interne geneeskunde en ga klagen over patiënten die dankzij homeopathie werkzame behandelingen laten lopen. Dit zal vaak leiden tot slaafse instemming. Als je echter hetzelfde onderwerp aan de orde stelt als leek, naar aanleiding van de belevenissen van een buurvrouw, zal in de regel een veel geanimeerder gesprek volgen met meer tegenwerpingen en discussie.

Andere rollen die je kunt spelen, zijn de atoomfysicus die zegt dat kernenergie de enige echte oplossing is voor het broeikaseffect, de gynaecoloog die vindt dat Nederlandse vrouwen vroeger moeten baren, of de gepromoveerde kunstkenner die op een opening van een galerie het lelijkste schilderij opzoekt en daar gaat uitleggen waarom het een briljant doek is. Als je haar goed zit, je kleding in orde is en je statusverhaal geloofwaardig is, zullen velen je op je woord willen geloven.