Beter naar Afghanistan dan die onzekerheid

Weinig mensen worden vrolijk van de eindeloze discussie over 'wel of niet naar Afghanistan'. Maar vorige week maakte het palet van verenigingen van militairen een bijzonder bezwaar tegen het gehannes en getreuzel. Het zou ouders, partners en kinderen onzeker maken.

Was dat een vergezochte poging om de discussie te beïnvloeden? En trouwens, is het geen onzin? Zolang er geen besluit ligt, zijn de geliefden tenminste nog thuis. Dat is toch altijd beter dan dat ze daadwerkelijk hun spullen pakken om naar Afghanistan af te reizen?

Toch niet, zegt Berthold Gersons, hoogleraar psychiatrie aan de Universiteit van Amsterdam en betrokken bij de geestelijke gezondheidszorg voor militairen en veteranen. 'Het is altijd beter om te weten waar je aan toe bent. Dan kunnen mensen zich erop instellen en verder gaan. '

We moeten niet overdrijven, vindt Gersons, want met de meeste militairen en familieleden gaat het goed. 'Maar zolang er onduidelijkheid is, blijven mensen nadenken: hoe zit het nou, gaat hij nou wel, gaat hij nou niet, komt hij wel terug. Mensen zullen sneller piekeren en misschien slechter slapen, zich op hun werk minder concentreren of ze raken geïrriteerd.

'Bovendien betreft de onzekerheid nu ook de veiligheid. Families weten dat uitzending nooit honderd procent veilig is, maar als er zo eindeloos over gepraat wordt, maken ze zich meer zorgen. Zeker nu het een politiek machtsspel is. Dat maakt familieleden achterdochtig. Ze gaan twijfelen wat de werkelijkheid is en of ze een besluit wel kunnen vertrouwen.'

Belasting

Dat de verenigingen van militairen vooral de belasting van de familie benadrukten, verbaast Gersons niet. 'Zij zijn getraind en kennen de procedures. De familie heeft niet dat houvast van oefening en ervaring.'

Nu kan een (mogelijke) uitzending altijd spanningen opleveren voor familieleden, maar wie daarbij ook nog langdurig is overgeleverd aan onvoorspelbare factoren, krijgt hét recept voor stress voor zijn kiezen, zegt prof. dr. Melly Oitzl van het Leiden/ Amsterdam Center for Drug Research.

'Al in de jaren zeventig bleek uit dieronderzoek dat onvoorspelbaarheid van en gebrek aan invloed op gevaar, het stress-systeem op hol brengt en de kans op maagzweren verhoogt.' Dat ziet Oitzl ook in haar huidige onderzoek, waarin ze de effecten van stress op hersenen, gedrag en lichaam bestudeert. Om die stress op te wekken, brengen de onderzoekers muizen af en toe in een ruimte waarin ze een rat kunnen ruiken en zien - niet prettig voor een muis. Essentieel bij die behandeling is dat de muizen niet weten wanneer of hoelang dat opnieuw zal gebeuren en dat ze er niets tegen kunnen doen.

Na een paar van deze rat-dreigingen verandert het gedrag van de muizen ingrijpend. Oitzl: 'Ze gaan doodstil zitten; aan de houding kun je zien dat ze bang zijn. De spieren zijn gespannen, de hartslag en ademhaling snel en ze presteren slechter op leer- en geheugentaken. Dit zijn allemaal uitingen van een sterk actief stress-systeem.

'Mensen lukt het soms ook niet om tot actie over te gaan en wachten in plaats daarvan gespannen af. Ook bij denkbééldige verschrikkingen; die wekken dezelfde lichamelijke reacties op.' Andere mensen zoeken echter direct naar oplossingen.

Die individuele verschillen zie je terug bij muizen, vertelt Oitzl. 'Een andere muizenstam wordt juist heel actief en leert beter, al beangstigt de rattengeur hun evenzeer.'

Dit verschil in reactie is erfelijk, maar eerdere ervaringen spelen minstens zo'n grote rol - bij de muizen én mensen. Herkennen ze de situatie van eerdere voorvallen waarbij ze machteloos waren, dan zullen ze een volgende keer niet snel in actie komen. 'Dat heeft immers geen zin. Ze hebben hulpeloosheid aangeleerd', zegt Oitzl. 'Als een onzekere en machteloze situatie lang genoeg aanhoudt, kunnen ook de daadkrachtigen verleren het heft in handen te nemen.' De hersengebieden die stress verwerken, worden dan gevoeliger, waardoor de stress zich opbouwt en prestaties verslechteren.

Wat helpt om tot actie over te gaan, zijn ervaringen waarbij iemand zelf het probleem kon oplossen. Maar dat leereffect werkt volgens Oitzl niet feilloos, omdat mensen zich van negatieve ervaringen vooral de emotie herinneren. Dus wel de ellendigheid van de situatie - 'o nee, niet wéér' - maar niet wat hen de vorige keer erdoorheen hielp.

Lampje

Oitzl beaamt Gersons opmerking dat niet alleen greep op de situatie en een snelle afhandeling belangrijk is, maar ook duidelijkheid. Omdat mensen zich dan kunnen voorbereiden. Die voorbereiding begint al bij het stress-systeem, is uit dierexperimenten bekend.

'Als de muizen bijvoorbeeld de rat-dreiging kunnen voorspellen doordat die iedere dag op een vast tijdstip opdoemt, of steeds wordt aangekondigd met een lampje, dan wordt het stress-systeem niet actiever, maar juist minder actief', aldus Oitzl. 'Er komen belonende stoffen vrij als dopamine en opiaten waardoor de angst zwakker doorkomt. Het dier is er dan beter aan toe, zowel tijdens dreigende situaties als in de tijd eromheen.'

Vandaar dat het bericht 'wel naar Afghanistan' voor de families beter is dan geen bericht. Dan kunnen familieleden - inclusief hun stress-systeem - zich erop instellen.