Bittere verhalen met baklava

Eerst gaan mijn ringen en horloge in een zakje. Dan moet het lapje voor mijn ogen en krijg ik een koptelefoon opgezet. Terwijl Zina-medewerkster Mirelda Presierie mijn handen met olie insmeert en losjes masseert, druppelt in mijn oren het verhaal van een allochtone vrouw, wier vader haar moeder sloeg, die vervolgens haar, de dochter, weer mepte.

Het is een rare, tegenstrijdige gewaarwording, ‘beneden’ mijn eigen handen, ontspannen door de massage, ‘boven’ de losse handjes van woede en frustratie. De persoonlijke geschiedenis wordt niet door de vrouw in kwestie zelf verteld. Dat doet een ‘tolk’. Maar het verhaal is wel verkregen in een vergelijkbare setting: in een alternatieve beautysalon. Allochtone vrouwen die gewend zijn voor anderen te zorgen, werden daar zelf verzorgd, kregen een schoonheidsbehandeling en mochten hun verhaal doen, aan anderen, vreemden.
‘Wie noemt mij mij?’, zo heet het Zina Atelier dat zijn tenten tijdelijk heeft opgeslagen in een school in het Amsterdamse Bos en Lommer. In de met witte lappen stof tot diverse ‘kamers’ verdeelde ruimte, zijn via koptelefoons, videobeelden, tekeningen en teksten de levenservaringen van vrouwen in de wijk te zien, te lezen en te horen. Twee maanden was Zina (‘schoonheid’) in de wijk, en verzamelde verhalen in het Moeder-Kind Centrum en in de zogenaamde Kraakmoskee.

Healings
Nee, dit is geen traditionele Turkse hamam, waar vrouwen elkaars rug en haren wassen, dit is geen wellness met sauna en jacuzzi. Het Zina Platform laat vrouwen hun verhaal doen. Vrouwen met hoofdpijn, buikpijn, rugklachten en al die andere ongemakken. Zina geeft vrouwen een zetje, om naar hun eigen leven te kijken, te ontdekken wie ze zelf zijn, en misschien wel zouden willen worden.
Nazmiye Oral is actrice, schrijfster, Volkskrant-columniste en een van de drijvende krachten achter het Zina Platform en geeft, gezeten op kussen op de grond, healings aan vrouwen. ‘Ik doe eigenlijk niks. Ik heb geen opleiding, geen kwalificaties, maar beroep me op mijn menselijkheid. Ik vraag vrouwen gewoon hoe het gaat, hoe ze zich voelen. Ik raak ze aan. Ik pretendeer niks, maar we zijn er tien minuten even voor elkaar.’

Veel vrouwen zijn gescheiden, zijn bang voor de eenzaamheid. Oral: ‘In essentie gaat het altijd om het verlangen naar liefde. Om te geven en te kunnen ontvangen. Denk niet dat alle vrouwen hier alleen zielig zijn, er is ook veel levenskracht en overlevingstalent.’

Eigen identiteit
Myriam Sahraoui en Jale Simsek schreven een begeleidend essay met de titel Niet meer bang om ‘ik’ te zeggen. Zina wil namelijk een ‘cultuurspecifiek emancipatietraject’ zijn. Zoals in het essay wordt uitgelegd: ‘Praten over jezelf, aandacht besteden aan je eigen gevoelens en gedachten is de eerste stap naar een proces van bewustwording van de eigen identiteit, het ‘ik’. In de collectieve cultuur van herkomst is het gewoon dat vrouwen zich schikken in de algemene rollen die ze als vrouw, echtgenoot, moeder en schoondochter hebben.’

Sahraoui loopt ook in het oude schoolgebouw rond. ‘Kijk’, zegt ze, ‘Turkse en Marokkaanse vrouwen worden continu opgeroepen Nederlands te leren en een baan te zoeken. Dat is prima. Maar veel vrouwen zien zichzelf nog helemaal niet als een individu met een eigen identiteit. Zulke oproepen gaan volkomen aan hen voorbij. Je moet eerst leren over jezelf te denken als een persoon met een eigen wil voordat je denkt: ik wil op die of die cursus.’

De 34-jarige Huliya heeft ook haar handen laten masseren. ‘Erg leuk’, vond ze dat. Maar de vloeiend Nederlands sprekende moeder van twee kinderen is al verder in haar persoonlijke ontwikkeling. Ze is zelfs in therapie.
Huliya: ‘Ik moet leren nee-zeggen, mijn grenzen bewaken.’ Een paar stappen heeft ze al gezet. ‘Mijn vader is drugshandelaar en mijn moeder is analfabeet. Ik heb mijn hele jeugd problemen op moeten lossen en moeten tolken. Ik heb nu wel gebroken met mijn vader.’

Compenseren
Ook haar eigen man heeft ze gedreigd te verlaten als hij bleef drinken. ‘Dat doet hij niet meer. Maar ik kan niet zeggen dat hij een vader voor zijn kinderen is, hij is er gewoon niet.’ Omdat haar eigen jeugd somber was, wilde ze die bij haar eigen kinderen compenseren. ‘Ik heb ze te veel verwend’, beseft ze. ‘Het kwam voor dat ik in de pauze van mijn werk naar een speelgoedwinkel ging om een pop te halen, en dan zei mijn dochter thuis: o, die heb ik al. Dus die verwennerij moet ik nu weer terugdraaien.’ Het volgende wat ze wil aanpakken, is haar overgewicht. ‘Uit frustratie ging ik te veel eten, en zo hangt alles weer met alles samen.’ Ze haalt diep adem. ‘Tja, ik had me mijn leven wel anders voorgesteld.’
Niet alle vrouwen zijn erg onder de indruk van die verhalen vol pijn en wanhoop uit al die koptelefoons. ‘Nee, niet erg’, lacht een Turkse over een videodialoog tussen een gekwelde Turkse moeder en zelfstandige dochter, gemaakt door de Libanese kunstenares Lina Issa. De vrouw is zelf weduwe en heeft ook ‘veel hoofdpijn’.
Drie gehoofddoekte dames lopen langs de tekeningen, teksten en video-installaties. Met de thee, linzensoep en baklava die royaal worden uitgedeeld, is deze expositie ook een leuk uitstapje. Maar dat maakt de problemen thuis niet minder taai. ‘Alle Turkse vrouwen hebben problemen met hun schoonmoeder’, zegt een andere Hüliya, 16 jaar en mbo-studente. ‘Dat komt doordat mannen hun moeder veel belangrijker vinden dan hun eigen vrouw.’ Haar slecht Nederlands sprekende moeder knikt.

Gelijkwaardiger
Nazmiye Oral is optimistischer: ‘Ondanks hoofddoek en huwelijk verandert er echt wel wat. Man en vrouw worden thuis gelijkwaardiger. Echt, vrouwen klagen wel, maar ze worden ook actiever en komen ook langzaam uit hun slachtoffergedrag. Dat zie je hier ook gebeuren.’

Mede-initiatiefneemster van Zina Platform is theatermaakster Adelheid Roosen, onder meer bekend van de Gesluierde Monologen. Ze kijkt er niet van op dat allochtone vrouwen niet omvallen van de kunstzinnig vormgegeven narigheid. ‘Die kennen dit soort verhalen al lang. Het zijn hun verhalen. Laten autochtone vrouwen hier eens langskomen.’

Mijn man

Mijn man was twintig jaar lang buiten.

Soms kwam hij
weken niet thuis.

Als hij eens kwam zei ik: Welkom,
mijn heer. Wat fijn dat je er bent.

Geen een keer heb ik gezegd: waar was je?
Ik wist wie ik was.
Hij niet.

Hij was als een bootje op een ruwe zee.
Mensen zijn elkaars spiegel.

Mijn man keek naar me en zag liefde,
mededogen.
Uiteindelijk werd hij het zelf.

(Tijdens een healing opgetekend uit de mond van Ayse, 43 jaar. Ze lijdt al jaren pijn door de aandoening osteoperose.)


Expositie ‘Wie noemt mij mij?’
Zina Atelier: Hendrick de Keijzerschool, Krelis Louwenstraat 1. Openingstijden: zaterdag 5 april van 12.00 tot 17.00 uur; zondag 6 april van 12.00 tot 17.00 uur; maandag 7 april van 11.00 tot 18.00 uur. Meer informatie: info@zinaplatform.nl

Doe nu zelf de persoonlijkheidstest - klik hier

Hoe goed herken jij gezichten? Doe de test