Blijf met je poten van mijn opgeblazen ego af

Er zijn overheidscommissies in alle soorten en maten, maar de Amerikaanse staat Californië lanceerde in 1990 een wel heel merkwaardig exemplaar: een task force die het zelfbeeld van de Californiërs moest opkrikken. 'Een positief zelfbeeld is de beste kandidaat voor een sociaal vaccin dat ons in staat stelt ons verantwoordelijk te gedragen, en ons inent tegen de verleidingen van geweld en misdaad', schreef de California Task Force to Promote Self-Esteem.

Het bevorderen van een positief zelfbeeld gold lang als de hoogste psychologische wijsheid. Agressie – een 'kort lontje' – zou veroorzaakt worden door een laag zelfbeeld. Mensen zijn gefrustreerd over hun lage zelfbeeld, en botvieren die frustraties op anderen.

'Psychologen hebben dat elkaar lang nagezegd, zonder dat er enige evidentie voor bestond. Ik heb me daarover verbaasd. Kinderen met een laag zelfbeeld zijn vaak verlegen, niet geneigd risico's te nemen. Dat associeer je niet met geweld', zegt Sander Thomaes, ontwikkelingspsycholoog aan de Universiteit Utrecht.

Volgende week, op een symposium over dit onderwerp, promoveert hij aan de Vrije Universiteit op Narcissism, Shame and Agression in Early Adolescence: On Vulnerable Children. Agressieve kinderen hebben helemaal geen laag zelfbeeld, is zijn conclusie. Zij hebben juist een opgeblazen, overdreven positief beeld van zichzelf. Als hun narcistische trots gekrenkt wordt – bijvoorbeeld doordat ze uitgedaagd worden, beledigd of voor schut gezet – ontploffen ze. Agressie is dan een manier om hun zelfbeeld te herstellen en hun gezicht voor de buitenwereld te redden.

Naast intelligentie is agressie een persoonlijkheidskenmerk dat opmerkelijk stabiel is. De meeste agressieve volwassenen hadden als kind al losse handjes. Daarom is het van belang te bestuderen hoe agressie op jonge leeftijd ontstaat, stelt Thomaes.

Narcismeschaal

Hij deed onderzoek onder kinderen in de leeftijd van 9 tot 13 jaar. Tussen zelfwaardering en agressie bleek geen verband te bestaan. Kinderen met een laag zelfbeeld waren niet bijzonder agressief, evenmin als de kinderen met een hoog, maar robuust en realistisch zelfbeeld. Het agressiefste waren kinderen die hoog scoorden op een door Thomaes ontwikkelde narcismeschaal.

Een narcistisch zelfbeeld bleek goed vast te stellen met behulp van een vragenlijst. Thomaes: 'Kinderen kregen stellingen voorgelegd als: ''Zonder mij zou onze klas veel leuker zijn'' of: ''Kinderen zoals ik verdienen iets extra's''.'

Genoeg kinderen bleken de narcistische stellingen te onderschrijven. De lijst liet een normaalverdeling zien: een groepje kinderen was uitgesproken narcistisch, een ander groepje totaal niet en de rest zat ertussenin.

De narcistische kinderen gedroegen zich ook agressiever, zo bleek uit een proef met het speciaal voor het onderzoek ontwikkelde computerspel FastKid!

De kinderen werd verteld dat ze in het strijdperk moesten treden tegen de verliezer van een andere school. Ook kregen ze een ranglijst te zien waarbij de naam van deze verliezer onderaan bungelde. De proefleider benadrukte nog eens dat het een makkie moest zijn.

'Maar het computerspel was zo ontworpen dat de kinderen niet kónden winnen. In werkelijkheid was er ook helemaal geen tegenstander', zegt Thomaes. De kinderen konden revanche nemen in een tweede spel, waarbij ze hun tegenstander ook een 'lawaaistoot' konden toedienen. Als de proefpersoon op 'enter' drukte, zou zijn tegenstander een onaangenaam geluid op zijn koptelefoon horen.

De proefpersoon mocht zelf het volume vaststellen, op een schaal van 1 tot 10. Hij kreeg eerst zelf te horen hoe hard het geluid was, waarbij de proefleider maar tot 8 ging, omdat het anders te veel pijn aan de oren zou doen.

De proef bevestigde Thomaes' hypothese. Kinderen die hoog scoorden op de narcismeschaal, voelden zich het meest gekrenkt door het verlies van een tegenstander die tevoren als sukkel was gebrandmerkt. Ze namen vaker en heviger wraak door het volume van de lawaaistoot op 10 te zetten.

Klasgenoten

De resultaten van het experiment werden bevestigd door zelfrapportage en door rapportage van klasgenoten. De agressiefste kinderen scoorden hoog op de zelf ingevulde narcismeschaal en werden ook door klasgenoten aangewezen als kinderen die agressief reageerden als ze voor schut werden gezet.

Naar het ontstaan van narcisme is nog weinig onderzoek gedaan. Net als de Amerikaanse psycholoog Roy Baumeister legt Thomaes een verband met een cultuur waarin een positief zelfbeeld als hoogste goed wordt beschouwd. 'Het is natuurlijk belangrijk dat kinderen op liefde en waardering van hun ouders kunnen rekenen. Maar ze moeten niet het idee krijgen dat ze beter zijn of meer rechten hebben dan anderen.'

Ouders moeten kinderen een positief, maar vooral ook een realistisch zelfbeeld bijbrengen, zegt hij. 'Het is belangrijk om schouderklopjes uit te delen, maar wel voor echte prestaties. Ouders moeten een kind voorbereiden op een wereld die hard kan zijn, waar ook negatief wordt geoordeeld.'

Thomaes denkt dat zijn bevindingen relevant kunnen zijn voor behandeling van agressieve kinderen. 'De meeste therapieën zijn gericht op anger management. Ik zeg: doe eerst een stap terug. Kijk waar die boosheid vandaan komt.'

Narcistische kinderen voelden zich het meest gekrenkt.