De wereld gaat ten onder aan grijnzend geluk

Misschien moet de Westerse mens op geluksdieet. Eén dat voorschrijft dat hij in zijn leven een beperkt aantal zelfhulpboeken, cursussen, workshops en een gelimiteerde dosis medicinale uppers en downers mag consumeren. Want altijd maar jagen op geluk, echt, dat is niet goed voor een mens.

Vroeger was het belangrijk een goed mens te zijn, levend in dienst van God. Verder moest je een hardwerkende vader zijn, een zorgzame huismoeder, een dappere soldaat of een gehoorzaam kind. De ideaaltypen behelsden diverse deugden, van bescheiden tot groots. Maar nooit luidde de expliciete taak: wees gelukkig. Nee, geluk, daar hoopte je op als je ging trouwen. Voor het grote geluk was het verder wachten op het hiernamaals.

In de Verenigde Staten was het met de geluksverwachtingen anders gesteld. De pioniers die vaak na een barre reis waren gearriveerd in hun ‘promised land’, hoopten vanzelf het beter te krijgen dan daar waar ze vandaan kwamen. De ‘pursuit of happiness’ zat als het ware in hun genen en dit streven naar geluk werd niet voor niets als onvervreemdbaar mensenrecht omschreven in de Onafhankelijksheidverklaring.

Hebberige materialisten
Amerika, dat was tot en met de 20ste eeuw het land van de hoop, de optimisten, de snelle doeners en, ook, van de hebberige materialisten. Voor het oude Europa, met zijn oorlogstrauma’s, zijn filosofen en Balkan-melancholici, was het daarmee ook het land van de keep smiling-leeghoofden: aardige lui, maar simpel. Een boek als The closing of the American Mind van Allan Bloom dat in 1987 verscheen, voedde dat beeld opnieuw.

En nu is er Eric G. Wilson, hoogleraar Engels aan de Wake Forest University in North Carolina, die een aanval doet op de ‘geluksverslaving’ die overigens niet langer exclusief Amerikaans is. Want ook hier wil iedereen inmiddels nog maar een ding: gelukkig zijn. Daarom lezen we ook in Nederland een blad dat Happinez heet, volgen we een zelfveranderingscursus en hopen we dat geluksonderzoeker Ruut Veenhoven uiteindelijk zegt dat wij in Nederland toch net iets gelukkiger zijn dan andere Europeanen.

Verslaafd aan geluk. Waarom het beter is om je sombere momenten te koesteren, heet Wilsons net verschenen boek. Wilson vreest dat men in het Westen in de jacht op geluk, in de strijd tegen alles wat maar naar depressie ruikt, inmiddels bezig is de melancholie uit te roeien. ‘Mogelijk hebben wij binnenkort een belangrijke culturele kracht geëlimineerd, een belangrijke inspiratiebron voor de creativiteit, de muze achter veel kunst, poëzie en muziek.’

Geluk kan altijd beter
n de VS, blijkt uit een recente peiling, zou 85 procent van de inwoners gelukkig of heel gelukkig zijn. En dan is er, een tijdje alweer, het vakgebied van de ‘positieve psychologie’, dat er op uit is om al dat geluk nog eens te vergroten via de drieslag ‘genot, betrokkenheid en zingeving’. Ook geluk kan ten slotte altijd beter. Maar Wilson ziet niets in al die stappenplannen naar het geluk. ‘De Amerikaanse droom is misschien wel een nachtmerrie. Wat voor geluk doorgaat, zou wel eens een hel van lusteloos grijnzen kunnen zijn.’

Dat aan Wilsons afgrijzen van deze nakende brave new world een persoonlijke ervaring ten grondslag ligt, spreekt. Als puber vond hij het heerlijk op stralende dagen met de gordijnen dicht op zijn bed te liggen. Helaas had hij een ‘all American’-vader, die dit gedrag met wortel en tak wilde uitroeien. ‘Al deze dagen gooide mijn vader rond het middaguur mijn deur open, om mijn jaloezieën op te trekken en me tot opstaan te manen. Ga honkballen met andere jongens, stelde hij voor, ga zwemmen, of bel een meisje op. Hij wilde vooral dat ik een echte Amerikaanse jongen was.’

Dat opgelegde actieve bestaan ging niet alleen tegen zijn eigen wensen en karakter in. Wilson betoogt dat men in het algemeen begint te vergeten dat er zonder verdriet geen vreugde bestaat, dat het licht juist zo prettig is naast de schaduw, dat eenzaam mijmeren vaak tot de beste inzichten leidt.

Al dat verlangen
Opmerkelijk vindt hij ook dat christelijke Amerikanen van Jezus een joviale voorganger maken, terwijl de Bijbel veeleer een gekwelde zoeker toont. Wilson ziet in de Amerikaanse obsessie met geluk – het mallotige streven naar een ‘politiestaat van dwaze optimisten’ – louter angst. Maar al dat verlangen naar geluk zal niet helpen, waarschuwt Wilson. ‘Het cultiveren van een totaal gelukkige maatschappij betekent het aankweken van een angstcultuur.’

Wilson wil dat mensen weer beseffen dat we ‘eeuwig onvolledig, fragmenten zijn van een onbevattelijk geheel. Onze onvoltooide aard – wij zijn nooit volledig gerealiseerd maar altijd een vaag potentieel – maakt het leven tot een voortdurende strijd, een worsteling met het voortdurend onbekende. Dit reiken in de afgrond is echter tevens onze verlossing. Als je niets meer bent dan een fragment, zul je altijd streven naar iets hogers dan jezelf, iets transcendents – een onverkende mogelijkheid, een niet in kaart gebracht pad.’ Voor de gemiddelde, oudere Europeaan met Goethe en Herder in zijn ransel, kent de romantische boodschap van Wilson weinig verrassingen.

Wilsons cultuurkritiek is eerder, en ook beter uiteengezet. Toch is het prettig een vers tegengeluid te horen in die opgeschroefde wereld van persoonlijke gelukszoekers. En nuttig, nu de overzeese geluksverdwazing ook in Europa een stevige poot aan de grond heeft gekregen en niet iedereen de troost van de oude romantici in zijn boekenkast heeft staan.

Natuurlijk wil een mens gelukkig zijn, maar wie bij nare gevoelens automatisch naar de antidepressiva grijpt, laat het verdriet niet toe en kan dit ook nooit verwerken. Hoop is leuk, maar wel naast een dosis gezonde wanhoop.

Doe de gezichtsherkenningstest

Of de persoonlijkheidstest

Levenskunst?

Ga naar de homepage