‘Het leven is niet zoals het in films wordt uitgebeeld. Het leven is veel… moeilijker’, zegt Alfredo in de klassieker Nuovo Cinema Paradiso (1988). Hij heeft natuurlijk gelijk, erkennen de Amerikaanse psychologen Ryan Niemiec en Danny Wedding. Toch denken ze dat films de toeschouwers tevredener, gelukkiger en hoopvoller kunnen maken.
Films zijn bij uitstek een middel om het gemoed van mensen te bespelen. Het zijn emotiemachines. Mensen kijken films omdat die hen aan het lachen of het huilen maken, of hen op het puntje van hun stoel gekluisterd houden. Bij een thriller kun je veilig griezelen. Bij verrassende plotwendingen geniet je van het spel met je eigen verwachtingen.
Naar de effecten van het kijken naar films is veel onderzoek gedaan. Vooral vanuit de negatieve psychologie. Bijvoorbeeld naar het roken in films en het effect dat dit heeft op tieners. In films blijven de negatieve gevolgen van het roken veelal onbelicht. Roken wordt voorgesteld als een volwassen handeling, een natuurlijk onderdeel van romantiek en een middel om stress te hanteren. Geen wonder dat deze films tieners soms verleiden om zelf te gaan roken.
Slecht voorbeeld
Een andere veel onderzochte bijwerking van films is dat zij agressieve neigingen kunnen versterken. Probleemjongeren gedragen zich bijvoorbeeld slechter als ze in de rij staan voor een film waarvan zij verwachten dat die gewelddadig is. De boodschap in films is ook vaak dat geweld dingen oplost. De held gaat zijn problemen eerst op een normale manier te lijf, maar als hij merkt dat dit niet werkt, lost hij ze op met geweld. De filmheld geeft een slecht voorbeeld dat soms doet volgen.
Hoezeer dit gedachtegoed is doorgedrongen tot het publiek bleek onlangs ook uit reacties op de babymoorden in België. Over de verdachte, Kim de G., werd al snel gezegd dat hij zijn gezicht wit-zwart had geschminkt, net als de akelige schurk The Joker in de laatste Batman-film The Dark Knight. Op televisie en in kranten werd erover gespeculeerd dat de film Kim de G. tot zijn misdaad had gedreven, maar latere berichten deden de schmink af als een fabel.
Als films een negatieve invloed hebben op het gedrag van kijkers, dan zouden films mensen ook moeten kunnen inspireren en verzoenen met het leven. In de psychologie zijn nog maar weinig experimenten gedaan naar dit effect. Wel is inmiddels aangetoond dat het bekijken van films op korte termijn een verbetering van stemming kan teweegbrengen.
Inspirerend voorbeeld
De Amerikaanse psychologen Ryan Niemiec en Danny Wedding beschrijven in hun eind vorig jaar verschenen boek Positive Psychology at the Movies dat een film misschien meer kan zijn dan dat. Zij denken dat films mensen kunnen inspireren de positieve krachten in zichzelf te versterken. In Chocolat speelt Juliette Binoche bijvoorbeeld een nieuwkomer in een dorp. Met het winkeltje dat ze opent, zet ze de boel op stelten door genot te verkopen in de vorm van chocolade. Nog meer in het oog springend is het begrip waarmee zij de dorpsbewoners tegemoet treedt. Ze herstelt de relatie tussen oma en kleinkind en geeft een mishandelde vrouw onderdak, werk en hoop op een nieuwe toekomst. De film is een inspirerend voorbeeld van wat vriendelijkheid vermag.
Niemiec en Wedding denken dat een goed voorbeeld goed doet volgen wanneer aan een aantal eisen is voldaan. De film moet niet alleen een sterke kant van iemands karakter belichten, maar ook oog hebben voor de tegenslagen waarmee de hoofdpersoon worstelt. In Chocolat zijn dat de kerk en de burgemeester. Daarnaast zouden aanwijzingen gegeven moeten worden hoe je problemen kunt overwinnen en, tot slot, dient de toon van de film verheffend of opbeurend te zijn.
Niemiec en Wedding hebben een enorme reeks films bekeken en geven in hun onderzoek veel voor de hand liggende voorbeelden. Zo zou Erin Brockovich, waarin Julia Roberts de toedekking van een milieuschandaal ongedaan maakt, kijkers kunnen inspireren om hun integriteit niet te verliezen. En in misdaadfilm Fargo laat de hoogzwangere speurneus Frances McDormand zien dat je niet te snel conclusies moet trekken, maar zaken met een open blik tegemoet moet treden. De een-op-eenrelatie tussen de film en het effect op de lezer maakt het boek van de Amerikaanse psychologen op sommige punten echter ergerlijk.
Ongezonde nieuwsgierigheid
Een voorbeeld. Deze week verschijnt bij de Volkskrant een speciale Hart en Ziel FeelGoodMovies-box. Een van de vijf films die daarin is opgenomen, is Sideways. Twee oude vrienden gaan in deze film als voorbereiding op een aanstaand huwelijk een week samen op pad langs wijngaarden. De een wil zo veel mogelijk goede wijn drinken, terwijl de aanstaande bruidegom met zo veel mogelijk vrouwen naar bed wil. Niemic en Wedding doen de film daarom af als een portret van ongezonde nieuwsgierigheid.
De film is inderdaad een opvallende keuze in een filmselectie die je een lekker gevoel moet geven. Het verhaal roept zeker geen recordaantal glimlachjes op. Publicist en programmamaker Anil Ramdas spreekt in het VU Magazine echter over een schitterende en intelligente film over matigheid. Wie niet af en toe nee kan accepteren, krijgt in het leven de kous vaker op zijn kop, lijkt de film ook te zeggen. En bovendien moet je gewoon het beste maken van de gevolgen van je eigen stommiteiten. Ramdas geeft aan dat de film hem ook inzicht heeft gegeven in zijn eigen gedrag. De film helpt mensen wellicht zich te verzoenen met hun eigen tekortkomingen.
De uiteenlopende reacties op Sideways ontstaan niet alleen doordat de werkelijkheid ‘een blok steen is, waaruit iedere geest zijn eigen beeld uithouwt’, zoals de geestelijke vader van Amerikaanse psychologie William James het eens uitdrukte. De film wordt immers niet alleen beoordeeld en beleefd, maar de kijkers hebben ook gedachten en gevoelens over hun eigen beleving van een film.
De Duitse communicatiewetenschapper Anne Bartsch spreekt in dit verband van meta-emoties, gevoelens over je eigen gevoelens. Je kunt je na het bekijken van een tearjerker goed voelen over het feit dat je huilt om de ongelukkige loop van het leven van de hoofdpersoon. Onlangs is aangetoond dat mensen dit doen om zichzelf in een meer tedere en bespiegelende stemming te brengen.
Zwelgen en herkennen
Filmemoties zijn bovendien uiterst complex. Een van de triestste scènes uit de filmgeschiedenis is het afscheid van Humphrey Bogart en Ingrid Bergman in Casablanca (1942). Als Rick Blaine (Bogart) Ilsa’s gezicht pakt en haar in de ogen kijkt, is er niet alleen droefenis, maar ook tederheid, trots en vastberadenheid.
Casablanca kan je laten zwelgen in verdriet, maar je kunt je ook herkennen in de ondertonen van vreugde om wat allemaal had kunnen zijn. Films laten niet alleen zien hoe personages een beeld scheppen uit het graniet van de werkelijkheid. Ze bieden ook een spiegel hoe je als kijker gewend bent zelf gebeurtenissen te interpreteren.
De film Happy-go-lucky, eveneens opgenomen in de FeelGoodMovies-box van de Volkskrant, biedt wat dit betreft een schoolvoorbeeld. Sally Hawkins wordt in deze film geconfronteerd met de alledaagse tegenslagen van het gewone leven, maar reageert hier extreem blijmoedig op. Als haar fiets is gestolen, heeft ze alleen spijt dat ze geen afscheid heeft genomen van het rijwiel. Als haar rij-instructeur tegen haar zegt dat autorijden onveilig is, laat ze voor de grap haar stuur los, om te laten zien dat hij het leven niet zo serieus moet nemen. En als ze later wordt aangevallen door diezelfde instructeur, doet ze geen aangifte omdat dit de man niet zal helpen. Ze is ‘te vriendelijk’, zegt haar vriendin aan het eind van de film tegen haar, want: ‘Je kunt niet iedereen gelukkig maken.’ Hawkins antwoordt doodleuk dat het geen kwaad kan om dat toch te proberen.
Het kan mensen helpen beseffen dat niet de werkelijk anders zou moeten zijn, maar dat het leven met al zijn moeilijkheden en gekkigheid misschien wel goed is zoals het nu is. Films kijken zou je daarom als een aantrekkelijke vorm van zelfhulp kunnen beschouwen. Maar als een film echt helpt is dat niet per se de verdienste van de regisseur of scenarioschrijver. Het is de kijker die het spel van beelden en betekenissen zo op zich laat inwerken, dat hij een stapje kan zetten richting volwassenheid, wijsheid en levensvreugde.
Foto: Emdot
Ad Bergsma is psycholoog, auteur van diverse boeken en vaste adviseur en columnist bij Hart en Ziel van de Volkskrant.
Meer van Ad Bergsma
Lees ook de recensies over:
Of wil je je alvast een Filmbox bestellen? Klik dan hier.
Doe de volgende tests
DhimmieHendriks - 11 februari 2009, 12:31
Zijn filmhuis-films niet hetzelfde voor de intellectuelen als RTL4 tot en met 99 voor het klootjesvolk?
ISO70 - 24 februari 2009, 22:16
Is er al iets bekend over de uitslag van de prijsvraag? Er staat nergens een uiterste inzenddatum...
lasienkeli 
-Roos- 
bagrosa 
buitenbeentje 
bosco 
bloempje28 
bixs 
sheila 
suus68 
jjjjjjju
bewaarder