Goed narcisme hoeft niet slecht te zijn

Kinderen worden verwend, jongeren zijn onbeschoft en volwassenen gedragen zich als kleine kinderen. Zo ongeveer luidt het kritisch zelfoordeel over ‘onze samenleving’. Een beetje zelfkastijding is best lekker, vooral als de kritiek vooral de buurman en zijn kinderen betreft. Fijn is ook dat de criticaster met dit oordeel gelijk laat zien zich positief te onderscheiden van de laagwaardige rest.

En dan is er Jan Derksen, psychotherapeut en hoogleraar in Nijmegen, die met een boek komt dat als titel heeft: Zijn wij wel narcistisch genoeg? Huh? We zijn toch al heel narcistisch, want op ons eigen ik gericht, weinig behulpzaam, en snel ontevreden over de aandacht die we krijgen? En dat is toch heel slecht? Wat moet die titel dan, is het bedoeld als een grap of toch serieus?

Derksen is inderdaad serieus. Volgens hem is er geen enkel onderzoek dat aantoont dat de ernstige persoonlijkheidsstoornis die narcisme is, oprukt. Wel zijn er steeds meer mensen die narcistische trekken vertonen. Maar, zegt Derksen - die door zijn eigen studie is veranderd van een sombere cultuurpessimist in een optimistische geleerde die zich verwondert over de kneedbaarheid van mens en maatschappij – 'het is maar goed ook dat mensen op grote schaal zelfverzekerd zijn en zelfvertrouwen hebben’. Waarom? 'Omdat de ideeen van mensen, hun mentale kapitaal de motor is van onze economie. Met mensen zonder enig idee, mening of lef, kom je dan niet ver.'

Deze verfrissende kijk op de voordelen van een narcistische trekjes, wil niet zeggen dat onbeschoftheid en egocentrisme geen halt moeten worden toegeroepen. Derksen juicht het toe dat kinderen door de veranderde opvoeding, met werkende moeders, een crèche, en ook nog een zorgende vader, zelfstandiger zijn en bovendien slimmer dan voorgaande generaties. Want echt, we worden collectief slimmer. Maar de Nijmeegse hoogleraar heeft niet voor niets een psycho-analytische achtergrond, waarmee hij scherp kijkt naar de wijze waarop het kind zich hecht aan de moeder: en die hechting is losser dan vroeger.

Door het kortere, lossere contact wordt het kind minder ‘gezien’door een vast persoon. Daardoor is er ook niet die ene persoon die een 'rem’ biedt op de kleine machtswellusteling, de peuter of kleuter. De gedachte is dat wie niet langdurig door moeder is gezien en evenmin moeder regelmatig (in de weg) zag staan, losser van haar staat en ook minder gecorrigeerd is in het zelfbeeld. Zoals Derksen ook meent dat kinderen emoties mogen uiten, maar een opvoeder leert wat er met die emotie aan de hand is: zo kunnen gevoelens worden ontwikkeld. En dat is wat nu gebeurt: veel mensen gaan soms nogal hotsend en botsend door het leven, te weinig geremd, te weinig begeleid.

Derksen wil niet terug in de tijd, naar de starre ouders van toen, getraumatiseerd door oorlog, honger of kerk, verlangt hij niet terug. Wel heeft heeft hij liever dat moeder, net als in Zweden, anderhalf jaar bij haar kind mag zijn en daarna mag terugkeren in haar baan.

Derksen: 'Gun moeders even die periode, gun dat kind die mogelijkheid tot diepgaande hechting. Naast crèche en allerlei opvang biedt dat een beter kans op diepgaande hechting.'Vader moet ook nog het nodige leren, blijkt uit recent onderzoek. Hij doet het nog niet zo goed met die hechting met zijn zoon: hij is er met zijn hoofd niet helemaal bij. Derksen: 'Maar dat kan vader leren, om zijn hoofd uit de pc te halen en echt in het kind op te gaan.'

Met deze moderne, maar toch diepgaande visie op de ontwikkelingspsychologische voorwaarden voor een actieve en tegelijk gelukkige maatschappij, heeft Derksen de nog meer te melden. Zo gelooft hij niet in harde maatregelen bij boze jongeren en is hij evenmin onder de indruk van vrije mening-uiters die het recht op kwetsen hoger achten dan het tonen van begrip voor de aangetaste identiteit. Maar het opmerkelijkst is toch dat Derksen wil dat in de ontwikkelingshulp voortaan gekeken wordt hoe opvoedrelaties kunnen worden beïnvloed. 'Als we die opvoeding laten voortbestaan, die niet gericht is op autonomie en intelligent handelen, maar op de nabijheid van de moeder of de groep, ja, dan kun je waterleidingen blijven aanleggen, maar neemt een nieuwe generatie die techniek weer niet over. Het is werkelijk een blinde vlek in het overheidsbeleid om geen ontwikkelingspsychologen mee te sturen.'


Jan Derksen: Zijn we wel narcistisch genoeg? Over het ontstaan van onze lentecultuur als gevolg van gewijzigde vroegkinderlijke condities
Nijmegen, Pen Tests Publishers


Lees ook: Blijf met je poten van mijn opgeblazen ego af

En:  Jeugd is te verwend

Foto: SSH