Het glazen plafond is dubbeldik

Het gaat goed met de vrouwen in Nederland. Ze zijn goed opgeleid, doen het zelfs beter dan mannen in het hoger onderwijs, ze zijn ambitieus, en toch is de vrouw aan de top nog steeds in de minderheid (Komt er nog iemand na Neelie Kroes?). Ze geeft minder vaak leiding, is maar af en toe partner in een bedrijf en blijft achter in salaris.
Eigen schuld, klinkt het sinds een paar jaaruit verschillende hoeken. Ze krijgen toch alle mogelijkheden? Het gebrek aan vrouwen aan de top zou liggen aan de beperkte ambities, niet aan een glazen plafond. Emancipatie is tenslotte zó vorige eeuw.

Het onderzoek naar man/vrouw verhoudingen op de werkvloer van de afgelopen 15 jaar laat een heel ander beeld zien. Vrouwen hebben hun achterstandspositie in competentie ruimschoots ingehaald, maar ze weten hun opleiding en ambities niet te verzilveren. De tijd om achterover te leunen, is nog ver weg. De Amerikaanse psychologen Phelan, Moss-Racusin en Rudman van de Rutgers University - New Brunswick publiceerden deze maand in het wetenschappelijke blad Psychology of Women Quarterly een somber beeld. Vrouwen die solliciteren naar een leidinggevende functie worden of afgewezen omdat ze niet competent genoeg zouden zijn, of juist omdat ze door hun competentie niet aardig genoeg worden gevonden. In mooi Engels heet dat een Catch 22: je trekt hoe dan ook aan het kortste eind.

Bitch
De onderzoekers lieten mannen en vrouwen naar interviewvideo’s kijken van sollicitanten voor een baan als computerlabmanager. Er waren twee typen: de taakgerichte sollicitant (besluitvaardig, autoritair en op het werk gericht) en de sociaal vaardige (aandacht voor anderen, sfeergevoelig, democratisch). Er waren een mannelijke en een vrouwelijke sollicitant die taakgericht waren en dingen zeiden als ‘ik ben graag de baas’, en een man en een vrouw die zich vooral sociaal opstelden: ‘Ik hoor graag ieders mening en kom dan tot een consensus’. In overeenstemming met eerder onderzoek naar dit onderwerp werden de taakgerichte mannen geschikt geacht vanwege hun competentie en hun sociale vaardigheden. Maar de taakgerichte vrouwen werden afgeschreven, omdat zij een lage beoordeling kregen op sociale vaardigheden. Een man die van aanpakken weet, is een goede leider. Een vrouw die hetzelfde doet een bitch.

Nieuw was de ontdekking dat taakgerichte vrouwen niet alleen minder sociaal vaardig worden gevonden, maar dat die vaardigheden ineens veel meer gewicht krijgen in de afweging of iemand geschikt is. Bij sociale kandidaten én taakgerichte mannen woog competentie het zwaarst, maar bij taakgerichte vrouwen gaven sociale vaardigheden de doorslag. De beoordelaars, zowel mannen als vrouwen, verschoven hun criteria om alsnog tot de conclusie te komen dat die taakgerichte, competent ogende man toch de beste was. Terwijl zijn vrouwelijke tegenkandidaat dezelfde kwaliteiten en houding had.

Dubbel benadeeld
De auteurs noemen dit een double backlash. Vrouwen worden dubbel benadeeld in de zin dat ze eerst (onterecht) minder sociaal worden gevonden als ze zelfverzekerd en competent overkomen, en vervolgens als die sociale vaardigheden veel zwaarder meewegen in de beslissing over hun aanstelling.

Hoogleraar sociale psychologie Naomi Ellemers van de Universiteit van Leiden is niet verbaasd over dit resultaat. Ze is gespecialiseerd in het carrièreverloop van vrouwen en uit haar eigen onderzoek komen soortgelijke bevindingen. ‘Ik hoor aan alle kanten dat de emancipatie voltooid is. Van mijn studenten, van managers, van personeelsfunctionarissen. Maar uit de cijfers blijkt dat het gewoon niet waar is.’

Voor alternatieve verklaringen als dat de verschillen tussen mannen en vrouwen een gebrek aan ambities bij vrouwen zouden zijn, of een verschil in opleidingsniveau, zijn volgens Ellemers nooit bewijzen gevonden. ‘Wij vinden in ons onderzoek wel dat ambitieuze vrouwen zo weinig mogelijkheden hebben, dat ze het uiteindelijk opgeven.’
Stereotypering is volgens Ellemers nog steeds een van de belangrijkste oorzaken van het glazen plafond. Vrouwen horen vriendelijk, meegaand en zachtaardig te zijn, mannen zijn doortastende beslissers. Die laatste is een leider, de eerste niet. Ideeën over mannelijk en vrouwelijk gedrag zitten diep verankerd in de samenleving (ook bij vrouwen!). Onbewust spelen ze een rol bij situaties als sollicitatiegesprekken. ‘Maar ook bij evaluatiegesprekken, salarisonderhandelingen en promotiekansen.’

Vrouwen staan voor de opgave om competent en sociaal over te komen, terwijl dit volgens het stereotype van de vrouw niet mogelijk is. Het is een sombere, maar geen hopeloze boodschap die de onderzoekers en Ellemers verkondigen. ‘Het gaat mondjesmaat beter,’ zegt Ellemers. ‘Maar we zijn er nog lang niet. Het grote gevaar is dat we denken dat het probleem is opgelost.’ De hoogleraar ziet wel mogelijkheden voor de werkgevers. ‘Zorg voor duidelijke selectiecriteria vooraf en verlaat je niet te veel op iets onbetrouwbaars als een interview.’ Tijdens een gesprek krijgen stereotype denkbeelden veel meer kans om invloed uit te oefenen. Beter is een selectie aan de hand van objectieve stukken als brief en cv, of een assessment gericht op specifieke vaardigheden voor een functie.

Het heeft weinig zin voor vrouwen om zich anders voor te doen dan ze zijn. ‘Voor een deel kun je je wel aanpassen, maar dat kan op andere vlakken weer negatief uitpakken.’

Jorien de Lege is verslaggever bij Hart en Ziel van de Volkskrant.

Meer van  Jorien de Lege

Hoe goed ken jij je brein? Doe de quiz!

Doe de persoonlijkheidstest

Meer tests op de homepage