In alles perfect, vermoeiend!

De emancipatie is alweer een paar decennia gaande en inmiddels werken de meeste moeders buiten de deur. Toch gaan baan en moederschap nog lang niet probleemloos samen. Met de uitspraak dat vooral vrouwen zich aangesproken voelen door de claims die overheid en maatschappij op ouders leggen is ruim de helft van de vrouwen, jong en oud, het eens. Over de mogelijkheid betaalde arbeid en zorg te combineren, vaak afgekort tot de combinatie, zijn jongere vrouwen zelfs ietsje pessimistischer dan de oudere.
Dit blijkt uit de Volkskrant-enquête op de site van Hart en Ziel afgelopen najaar.

Moederschap zwaar ondergewaardeerd

De uitspraak moederschap wordt zwaar ondergewaardeerd onderschrijft 47 procent van de vrouwen onder de 40 jaar, daarboven doet 46 procent dat. En of vrouwen nu moeder zijn of niet, vier van de tien vrouwen ervaren de eis van economische zelfstandigheid als een zware druk. Het zijn uitkomsten die niet bepaald overeenstemmen met het beeld van de vrijwel voltooide emancipatie.
De Volkskrant-enquête werd 13 oktober gelanceerd naar aanleiding van het in oktober verschenen boek Vrouwen van 50, Lef, lust en nieuwe ambitie van de Utrechtse arbeidspsycholoog Louise Boelens. Daaruit bleek dat de Nederlandse vrouw een grote emancipatoire stap voorwaarts heeft gezet, dat ze actief, veelzijdig, zelfbewust en vol levenslust is, maar dat er ook een schaduwzijde is: menig vrouw is doodop. Juist de hoogopgeleide, werkende vrouw, ontdekte Boelens, scoort het hoogst op psychische vermoeidheid. Hoe ouder, hoe vermoeider.

Moe, maar waarom?

Dat de vraag naar het hoe en waarom van die psychische overbelasting een schot in de roos was, bleek uit het feit dat bijna 800 vrouwen en – veel minder, dat wel – 63 mannen de tijd hebben genomen de fikse vragenlijst op de site in te vullen. Vooral de door Boelens beschreven groep vermoeide vrouwen lijkt te hebben gereageerd: meer dan de helft van de respondenten is boven de 40 jaar, bijna 90 procent van hen heeft een opleiding aan hbo of universiteit voltooid en liefst 94 procent verricht betaald werk. Deze vrouwen wisten wel raad met het raadsel: moe, maar waarom?
Uit de antwoorden op zowel de open als gesloten vragen blijkt dat vrouwen, om te beginnen, hun werk graag goed willen doen.
Het zit de helft van de respondentes enorm dwars als ze geen kwaliteit (kunnen) leveren. ‘Productie en beheersing, niet de inhoud telt’, luidt menig vrouwenklacht uit de gezondheidszorg. De meeste vrouwen beschouwen zichzelf en hun seksegenoten dan ook als veel te gedreven. Dat vier van de tien vrouwen structureel overwerken, lijkt dit sterke arbeidsethos te onderstrepen. Eenderde van de vrouwen ergert zich daarbij ook nog eens aan een onduidelijke verdeling van taken en verantwoordelijkheden op het werk.

Drie van de vier vrouwen is perfectionistisch

Arbeidspsycholoog Boelens is niet verbaasd dat vrouwen hun stress en vermoeidheid aan hun eigen grote verantwoordelijkheidsgevoel wijten, maar wel over de mate waarin: ruim driekwart van de vrouwen beaamt te veel te goed te willen doen en zich veel persoonlijk aan te trekken. ‘Evolutie, socialisatie en maatschappelijke positie verklaren waarom vrouwen zich zo veel persoonlijk aantrekken. Vrouwen scoren wereldwijd ook hoger op depressieschalen en psychische vermoeidheid dan mannen.’
Maar dat is niet het hele verhaal. Boelens: ‘De enquête leert ook dat vrouwen niet zomaar perfectionistisch zijn, maar dat ze echt zwaar worden belast. En dat er iets wringt in hun positie op het werk.’ De les van Boelens: ‘Vrouwen moeten lef ontwikkelen en assertiever worden.’
Uit de enquête komt ook, opvallend, naar voren dat veel vrouwen zich alleen voelen staan in een maatschappij die erg veel van ze vraagt: vrouwen worden geacht economisch zelfstandig te zijn, individualistisch te kunnen functioneren en verder een goede ouder te zijn. Er is, aldus Boelens, veel moeten in de samenleving waarbij menig vrouw het gevoel heeft dat alles op haar bordje komt. Veel van de hoogopgeleide, werkende vrouwen voelen zich opgejaagd, zonder veel steun en liefde te ontvangen.

Reacties deelnemers

Een reactie van een deelneemster: ‘Mijn vermoeidheid, gevoel geen energie over te hebben, wordt veroorzaakt door mijn omstandigheden: alleenstaande hoogopgeleide werkende moeder van een jong kind, er alleen voor staan, niet alleen alles zelf doen, maar ook alles zelf bedenken en regelen, vooruitzien. Gedachten, ervaringen, emoties alleen verwerken, niet kunnen delen. En het gaat maar door, 7 maal 24 uur in de week.’

Boelens: ‘Meetellen en erbij horen, zonder dat je je constant opgejaagd voelt, dat zie ik als een belangrijk thema.’ Dat dat niet gemakkelijk is, heeft deels te maken met onvolkomen regelingen voor de combinatie werk en zorg, maar ook met het feit dat het vooral de oudere, hoogopgeleide vrouwen zijn die de eerste serieuze stappen hebben gezet in traditionele mannendomeinen, zowel op het werk als in het openbaar. ‘De vrouwen van 50 horen nog steeds bij de generatie die als eerste een echte loopbaan probeerde op te bouwen. In zekere zin zijn vrouwen nog steeds nieuwelingen in de betaalde arbeid’, aldus Boelens.
Een enkele vrouw illustreert dit gevoel zo: ‘Deelnemen aan de buitenwereld blijft me energie kosten. Het is niet iets vanzelfsprekends.’

De man is meer in het huishouden gaan doen

Dat oudere vrouwen vaker reppen van een ouderwetse taakverdeling in huis en niet zelden de zorg dragen voor iemand buiten het eigen huishouden, wijst op een voortgaande emancipatietrend. Toch ziet Boelens de toekomst niet zo rooskleurig in. ‘Jonge mannen zijn wel wat meer gaan doen, maar volgens de Emancipatiemonitor van 2006 komt het leeuwendeel van de zorg en het huishouden nog op de vrouwen neer.’
Worstelen oudere vrouwen met het beeld van de moeder-met-theepot-thuis, waaraan zij zelf niet kunnen voldoen, de jongere generaties vrouwen en moeders hebben het er niet gemakkelijker op gekregen. ‘Jonge vrouwen lijden onder de perfectionering van de drie M’s: een goede manager zijn, een topmoeder zijn en ook nog een spannende minnares.’
Een typerende uitspraak van een deelneemster: ‘Moederschap wordt overgevalideerd en tegelijk ondergewaardeerd. De moeder is onmisbaar voor een goede (psychische) gezondheid voor het kind en tegelijkertijd krijgt ze er geen waardering voor of is het nooit goed genoeg.’

'Laat thuis meer los'

Vermoeidheid en gevoelens van er-niet-bijhoren, hangen volgens de Utrechtse arbeidspsychologe Boelens samen met het feit dat vrouwen nog steeds bezig zijn nieuw, onbekend terrein te verkennen. Dat kost energie. ‘Thuis meer loslaten, gewoon uit je handen laten vallen en erop vertrouwen dat je man ook iets kan, dat geeft ruimte’, adviseert Boelens. Maar voor mannen heeft ze ook een boodschap: ‘Niet opgeven als mevrouw de zorgtaken moeilijk loslaat, maar meer met de kinderen doen en en zo zelfvertrouwen ontwikkelen als huishoudpartner en vader.’

Voor  het hele rapport en het commentaar van Louise Boelens - klik hier

Naar Hart en Ziel