Rouw

Een half jaar geleden ben ik voor de tweede keer weduwe geworden. De eerste keer is precies elf jaar geleden. Het verdriet van mijn kinderen had al mijn aandacht; mijn eigen verdriet schoof ik opzij, tenminste overdag. 's Avonds laat heb ik heel wat zitten huilen luisterend naar muziek waar wij allebei van hielden.

De kinderen moeten dat meer dan eens gehoord hebben, ze waren pubers, maar ze hebben er nooit iets over gezegd. Na een paar jaar kreeg ik de rekening gepresenteerd van het opzij schuiven van mijn verdriet, er niet over willen en kunnen praten. Ik ben een half jaar uit de running geweest en heb 10 sessies met een sociotherapeute gehad om mijn rouwproces vlot te trekken.

Het heeft geholpen. Eindelijk kon ik met iemand praten over mijn gevoelens en emoties, iemand vertellen dat ik compleet mijn identiteit kwijt was. Wij kenden elkaar al zo lang, woonden twee straten van elkaar, al vanaf de kleuterschool was hij bevriend met mijn broer, we gingen naar dezelfde r.k. kerk, kwamen uit hetzelfde soort milieu, afijn, we waren zo met elkaar verweven en ineens was dat weg, na 30 jaar.

Ik had wel eens eerder aan mensen verteld dat ik mijn identiteit kwijt was en dan werd ik vreemd aangekeken. Goh, zo'n krachtige en zelfstandige vrouw die haar identiteit kwijt was? Nooit gedacht, dat was schrikken. Ik heb twee broers en drie zussen, ik ben de oudste, maar met hun heb ik nooit echt over mijn grote verdriet kunnen praten. Deze 10 gesprekken hebben mij enorm geholpen.

Ik kwam weer op mijn pootjes terecht, mijn of meer, want ik heb niet het gevoel dat ik mijn oude identiteit weer helemaal heb teruggevonden. Acht jaar geleden ben ik mijn tweede man tegengekomen. Hij was weduwnaar geworden ongeveer in dezelfde tijd dat ik mijn eerste man verloor. We hadden een zakelijke relatie, tenminste wat mij betreft. Pas na een paar jaar viel bij mij het kwartje.

Ik heb hem er altijd mee geplaagd dat hij meteen de eerste keer dat hij mij zag, op mij was gevallen. Hij moest dan altijd grinniken, maar twee van zijn toenmalige collega's hebben het bevestigd!

Dus vier jaar geleden kwam bij mij ineens de klik en we hebben vier hele fijne jaren gehad. Veel gereisd, zelfs nadat hij anderhalf jaar geleden hoorde dat hij ongeneeslijk ziek was, zijn we nog vijf weken op pad geweest. Begin dit jaar zijn we getrouwd, omdat hij goed voor mij wilde zorgen. In maart is hij overleden en ik moet weer door deze hel van verdriet. Ik wil het niet, ik weet wat me te wachten staat en ik wil het gewoon niet.

Zijn naaste familie vind dat ik te weinig verdriet toon. Zij zullen de laatste zijn aan wie ik mijn verdriet zal laten zien. Maar ik realiseer me nu ook dat ik het verdriet om mijn eerste man nooit echt heb afgerond. Ik dobber nu een beetje rond, kan geen knopen doorhakken, kan me niet druk maken om mijn niet erg opgeruimde huis, ik zit in de ziektewet en ik zou niet weten waarom ik daar uit moet.

Dan moet ik weer gaan solliciteren en ik moet er niet aan denken. Waar is het allemaal goed voor? De eerste keer heeft het zes, zeven jaar geduurd eer ik het gevoel had weer een gewoon functionerend mens in deze maatschappij te zijn. Zal het deze keer ook weer zolang gaan duren? Ik weet gewoon niet wat ik voel.

Lieve Pebru,
Ik ken je verhaal en vind dat je het hier mooi open en kwetsbaar beschrijft. Ik wist ook niet dat dit ergens op de site dwaalde, tot Mardi het op de voorpagina gezet had. Het artikel zelf... op het moment roept het bij mij wat weerstand op, ik ga het later nog eens een keer rustig lezen.
Je bent een kanjer, lieve Pebru. Echt. Dikke knuffel, Lidewij

Hallo Pebru, ik word stil als ik je mailtje lees wat je aan me hebt gestuurd en nu dit artikel van rouw. Je bent een bijzondere vrouw. Had geen idee dat je zo'n zwaar verlies had geleden. Nog gecondoleerd met de je verlies. Wat bizar dat je nu voor de tweede keer dit moet doormaken. Ik ken dit gevoel nog niet. alleen van mijn vader, maar dat is anders. En dat is al 12 jaar geleden. Ik heb er positieve herinneringen aan. Ik heb daar in mijn dagboek en bij Mila wat over geschreven.

Ik vind het artikel erg kort door de bocht. Want ik heb ook hulp ingeroepen toen mijn partner na 21 jaar er vandoor ging omdat hij en nieuwe vriendin had. Dat heeft me erg geholpen. Na 3 gesprekken was ik er door en overheen. Had ook inzicht gekregen wat er aan scheelde. Daarna kon ik het loslaten.
Dus dat artikel dat psychologische hulp averechts werkt deel ik niet. Ik ben ook wel eens mensen tegengekomen die het verlies van hun partner niet hebben verwerkt en erover praten alsof het gisteren was gebeurd en dan blijkt het al 15 jaar geleden te zijn. Dat lijkt me inderdaad niet goed, dan leef je niet meer zelf maar in het verleden.

Maar je kan je ook gelukkig prijzen dat de 2 een partner hebt gehad die je zo goed begreep en waarmee je zo gelukkig bent geweest. Die ervaring heeft niet iedereen. Er zullen mensen jaloers om kunnen zijn. Ik kom die weduwen ook tegen en ik had begrepen dat je dan makkelijker over je verlies heen kwam dat over het verlies van en partner uit een slecht huwelijk. Dan heb je weinig goede herinneringen. Dat was het geval van een buurvrouw die over haar man praatte dat het zo'n goeie jongen was geweest. Maar dat besefte ze pas achteraf. Wij woonden ernaast en hoorden haar altijd tegen hem kijven en schelden toen hij nog leefde. De huizen waren vroeger nog niet zo goed geisoleerd, dus je kreeg nog wel eens wat mee.

Ik wil ermee zeggen dat ik niet goed weet hoe ik je kan troosten. Dat is een vak apart en daar zijn boeken over geschreven. Ik heb zo'n boek ergens liggen en erin gelezen maar zou het nu even niet weten te vinden. Toen ik het las vond ik het allemaal heel logisch en dacht toen ik ga het ook zo doen. Maar ik ben bang dat ik toch tekort schiet.
Ik hoop dat je me vergeeft. Ik moet nog veel leren. Liefs van Gaby

En daar kan ik niets meer aan toevoegen.
Ik wens je alle sterkte en tijd die ik je kan wensen en die je nodig hebt.
Groet en zo, Norbert

Wat mij betreft kan dit artikel gelijk in de prullenbak. Lees de alinea: "Ook dokters en psychologen achten een dergelijke houding disfunctioneel. Door het verdriet niet te uiten zou het niet 'verwerkt' kunnen worden. Dit blijkt in de praktijk precies andersom te zijn. Hoe minder mensen bezig zijn met hun verdriet, hoe sneller ze er over heen zijn. Bovendien hebben de binnenvetters minder gezondheidsproblemen."
Eh...hoeveel dokters zijn hier om hun mening gevraagd?
En hoe betrouwbaar is dat dan? - Naar mijn idee 0% betrouwbaar - En uit wiens praktijk blijkt dan dat je verdriet maar beter niet kunt tonen - of voelen? Weg ermee dus.
Jouw verhaal, Pebru, grijpt me wel aan. Getuigt van het tegendeel.
Pijn is de prijs die je betaalt voor liefhebben...
Je kunt de pijn niet willen, dat kan ik me heel goed voorstellen ook, je kunt de pijn opschorten, je kunt ermee marchanderen, het kan allemaal, je kunt dat tot je dood volhouden zelfs, maar de pijn blijft zitten, blijft wachten tot je hem toelaat.
Ik kan je alleen maar heel veel sterkte toewensen, Pebru.

Beste Pebru en anderen,
Mag ik aan deze discussie nog iets toevoegen. Ik werd weduwe op mijn 27ste en als jonge vrouw met heel kleine kinderen had ik misschien wel willen praten over mijn verdriet, maar ik kreeg nauwelijks de kans, door de golf van zorgen die over me heen stroomde. Daarbij stonden bevriende paren niet in de rij om mijn verhaal aan te horen, waarbij het opviel dat meestal de vrouwelijke helft bedekte bezwaren had. Om kort samen te vatten ik mocht het voornamelijk alleen uitzoeken. Mijn moeder was me tot steun, zij wel en stimuleerde mij om een baan te zoeken. Zij beloofde indien nodig, ook op mijn kinderen passen. En ik moet zeggen na een aarzelende start heb ik juist door dat te doen, mezelf en daarmee ook mijn gezin weer op de rit kunnen krijgen.
Conclusie: er bestaat geen recept voor hoe het wel of niet moet. Ieder individu moet in de gelegenheid worden gesteld verdriet op eigen wijze te verwerken en een tijdslimiet hoort daar al helemaal niet bij.
En aan Pebru zou ik willen zeggen: zolang je niets voelt, weet je vermoedelijk ook niet hoe je jezelf beter kunt gaan voelen. Maar soms helpt het om kleine stapjes te zetten, om zo een beetje ritme in je handelen van alle dag te krijgen, om toch te proberen e.e.a. op te ruimen, beetje schoon te maken. Het hoeft niet met een overdosis werklust. Beschouw het als lopen, je begint gewoon met een voet voor de andere zetten, meer hoeft niet.
het beste voor jou, Elleke

Dit artikel heb ik opnieuw doorgelezen en opnieuw voelde ik mijn wenkbrauwen weer fronsen. De inhoud strijkt zó tegen de haren in.

Iedereen rouwt op zijn eigen manier, verwerkt zijn of haar verdriet op de eigen manier. Laat niemand in mijn nabijheid zeggen 'is jouw\jullie verdriet nog niet voorbij, het is al ……. geleden'. Daar heeft niemand het recht toe. De rouwende heeft het recht zijn of haar verdriet in een eigen tempo te verwerken, met of zonder deskundige hulp. Maar ik vind het wel noodzakelijk je verdriet te verwerken en te uiten, je mag er niet mee rond blijven lopen 'tot je dood'. Ik denk ook dat dat niet mogelijk is, je gaat daar op een gegeven moment fysiek aan onder door.

Mijn verhaal heb ik geschreven in een voor mij wanhopige en emotioneel zware periode. De ziekte en het overlijden van mijn tweede man, deden zoveel herinneringen terugkomen aan mijn eerste man en zijn ziekte en overlijden. Het verhaal opschrijven in deze emotionele bui heeft mij heel erg geholpen. Plus de steun van enkele goede vriendinnen die altijd weer willen luisteren, al vertel ik hetzelfde voor de zoveelste keer.

Het verwoorden van die wanhoop en emoties op dat moment, heeft mij de beslissende duw gegeven om deskundige hulp te vragen. Ik zei wel dat ik geen tweede keer door dat proces heen wil, maar diep van binnen realiseerde ik mij maar al te goed dat ik in feite geen keuze had; ik had niets te willen. Als ik dat niet zou doen, zou ik 'ondankbaar' zijn tegenover degenen die mij alsmaar willen helpen; maar ook tegenover mijn kinderen die het er zo moeilijk mee hebben en het zo verschrikkelijk oneerlijk vinden dat hun moeder dit weer moet doormaken.

Over de allergrootste (schitterende) verandering heb ik in mijn dagboek geschreven. Aan het eind van deze reactie staat dat verhaal weer. Het heeft met mijn beide overleden mannen te maken.

Inmiddels heb ik een eerste gesprek gehad bij een therapeut, waar ik een tweede belangrijke knoop heb doorgehakt:

Vandaag ben ik naar de plaats gegaan waar mijn stief- \schoonfamilie binnenkort de as van mijn tweede man uit gaat strooien. Ik heb toestemming gegeven dat zij de urn ophalen. Zij willen niet dat ik er bij ben, bij het uitstrooien. Ik heb daar mijn eigen ritueel uitgevoerd, luisterend naar de muziek die J. en ik samen voor zijn crematie hadden uitgezocht, alleen. Het was heel intiem.

Het leven nodigt mij weer uit te leven, ik grijp die uitnodiging met beide handen aan. Ik rouw nog steeds, maar geniet ook weer. Ik weet weer wat ik voel.


Een schitterende verandering
Een paar weken geleden (ergens in oktober) kwam er een ingrijpende verandering, door mijzelf in gang gezet. Het is een ervaring die mij nog steeds bezighoudt, omdat die zo'n grote invloed heeft op mijn gehele wezen.

Begin dit jaar heb ik een genogram gemaakt in het kader van een opleiding. En mijn levensgeschiedenis geschreven. Bij het bespreken hiervan met mijn maatje ontdekte ik dat de dood al vanaf mijn eerste dag als een onzichtbare rode draad op de achtergrond aanwezig was. De laatste twaalf jaar is de dood een prominente rol in mijn leven gaan spelen; eigenlijk een vertrouwd gegeven geworden in mijn leven, een gegeven waarmee ik heb leren leven.

Een paar weken geleden stond ik als deelnemer aan een workshop tegenover de dood en daarnaast stond het leven; het was een cruciaal moment. 'Welke keuze maak je', was de vraag. Ik keek naar de dood en dacht 'dit voelt heel vertrouwd en comfortabel', daarna keek ik naar het leven; de persoon die het leven vertegenwoordigde stond met sprankelende ogen te kijken en te lonken 'hier moet je zijn!'.

Ik keek terug naar de dood en dacht 'ja, leven met de dood voelt warm en comfortabel omdat ik dat al zo lange tijd doe, maar wat brengt hij me? Verdriet, een geldige reden om mijzelf zielig te vinden. Ik wil toch zo graag verder, ik wil weer kunnen genieten en ontspannen leven, vreugde beleven. Ik ben hier niet voor niets; kies en neem de stap naar het leven.'

Ik heb nog even geaarzeld, voor mijn gevoel zou het een 'levensgrote' stap naar het 'onbekende' worden; maar het leven stond zo te schitteren en zo te lonken, dat ik in een keer (letterlijk) de stap naar het leven maakte. En, het wonderlijke gebeurde, de dood liet los en trok zich terug. Een schitterende verandering.


vandaag heb ik
vijf witte
rozen gestrooid

het riet zag
goud

afscheid
adem stil

de schuit tufte
naar de overkant

de vogel wiekte
blauw
de horizon

Na 30 jaar! Zelf had ik na anderhalf jaar al 3 jaar nodig om van zijn dood te bekomen!Heb er wel veel over gepraat,met Jan en alleman zelfs.Elk onderwerp kwam daar toch weer op uit. Eerste half jaar zat ik ook compleet in shock en kreeg zijn naam nog niet eens over m'n lippen.Zeg 't wel vaker,dat de tijd in deze de enige bondgenoot lijkt. Dikke knuffels,X

Het eerste jaar in mijn grote verdriet had ik het wel met koeieletters op mijn voorhoofd willen schrijven zodat iedereen kon zien wat mij getroffen had. Ik wilde er over praten, al was het alleen maar om duidelijk te maken dat ik nooit nooit nooit meer dezelfde zou zijn als ervoor. ZIEN JULLIE DAT DAN NIET, wilde ik schreeuwen. Hoezo wegstoppen en de doden verloochenen, nee, vertellen en begrip vragen.
Een onzinnig artikel, er bestaat geen blauwdruk voor verwerking. Je kunt je niet in statistieken laten vangen. En die algemene conclusie geldt dan weer net niet voor jou, ben je mooi klaar mee.
Ik merk dat ik boos word.
En Pebru, ik ben ook bang dat ik het nog een keer moet meemaken. Dat je weer in dezelfde nachtmerrie komt waar je misschien net moeizaam uit wakker bent geworden.
Maar wat een schitterende verandering. Ik snap hem helemaal.
Ik kies voor leven met de dood. Ik weet dat ik sterk ben. En Ik geniet van het leven.

Zelden heb ik mij zo betrokken gevoeld - wat knap, wat open en eerlijk zoals een ieder van jullie je verhaal opschrijven.
ik vind het moeilijk om iets te zeggen over het artikel - ik kan alleen iets zeggen over mezelf.
Ik heb mijn vader sinds mijn 14de moeten missen, evenals mijn zus en broer, en uiteraard bleef mijn moeder alleen achter. Bij ons werd er vervolgens vooruit gekeken en niet gepraat over het gemis. We zijn inmiddels 36 jaar verder en dit verdriet heeft in ieders hoofd een vastgezet, gehard en we praten er nog steeds niet over... en dat voelt niet goed. Dus wat is wijsheid: ik heb het gemist en voel nog steeds als we bijelkaar zijn dat er zo'n zware deken over ons ligt...

Een paar jaar geleden is m'n broer overleden, na een korte ziekte. Dat heeft me uit m'n evenwicht gebracht. Liever gezegd: heeft me duidelijk gemaakt dat ik al die tijd niet in evenwicht ben geweest, en daar kon ik nu niet meer voor weglopen. Inmiddels ben ik gescheiden. Probeer mezelf terug te vinden, een nieuwe richting. Kost heel veel tijd blijkt nu wel. Vorige week is m'n vader plotseling overleden. Ook nu veel en heftige emoties, maar niet zo het gevoel uit m'n evenwicht te raken. Het is goed zo. Ik ga verder op de weg waarvan ik de bestemming nog niet kan zien. Het is in elk geval een weg met steile hellingen, omhoog en omlaag. Maar ik weet dat de richting uiteindelijk omhoog is, vraag niet waarom.
Lieve Pebru, ik ken je niet maar herken wel. Kiezen voor leven, al kun je niet voorzien wat er dan staat te wachten.
Veel kracht, of wellicht beter: los kunnen laten gewenst, ook voor de andere respondenten.

2 januari 1983, mijn broer trouwt. Een familie aangelegenheid, zij zijn niet van de grootse aanpak. Mijn vader en zijn broer zien er goed uit, midden 50, dik donker haar. Wat lijken ze toch op elkaar, allebei een (Jappen)kamp verleden, traumatische ervaringen, geen praters.

20 januari 1983, we staan op de begrafenis van mijn neef, 25 jaar, omgekomen door verstikking bij een brandje. Mijn tante praat en praat, is verdrietig, huilt, praat met de vrienden van mijn neef. Mijn oom staat er stil en geslagen bij, is helemaal grijs, en onbereikbaar.
Mijn tante blijft praten, heeft veel contact met de vrienden van haar zoon, als ze ons ontmoet heeft ze het ook vaak over haar zoon, die ook zo op mijn broer leek.
Mijn oom is stil en terneer geslagen.

Februari 1984, we staan op de begrafenis van mijn oom, 54 jaar.

Wat staat dit artikel mij tegen.

Vandaag weer eens het stuk en de reakties gelezen.
Weer heb ik tranen in m'n ogen.
Het eigenlijke stuk gaat wat mij betreft steeds verder naar de achtergrond.
Hoe meet je trouwens hoe het met de verwerking gesteld is?

24-11-07

"Afscheid nemen | Riekje Boswijk-Hummel
loslaten wat dierbaar is
Paperback | 1998 |

In dit boek vindt u: helderheid; het geeft een zeer compleet en overzichtelijk beeld van de emoties waarmee mensen te maken (kunnen) krijgen, wanneer er dierbare naasten overlijden of als er sprake is van het verlies van gezondheid, (echt)scheiding, verhuizing, emigratie, nieuwe inzichten, houvast, troost, hulp, spiritueel/religieuze beleving en afscheid nemen."

Tekst van bol.com overgenomen

Het boekje heb ik al een aantal jaar en heb er heel veel aan gehad.
Zowel bij overlijden als afscheid nemen bij mijn scheiding.

Ga eens googelen op 'verdriet verwerken'!
Conclusie: Peter Bügel moet meer googelen.

Sorry, maar het blijft me bezig houden.

Wat een mooie reacties op dit artikel en Pebru, heel veel sterkte. Als ik wat voor je zou kunnen betekenen (ook al sta ik je niet heel na) dan hoor ik dat graag. Want ik wil niet mijn betrokkenheid niet beperken tot het toewensen van sterkte.
En wat betreft het artikel: zonder meer eenzijdig. Maar omdat ik lange tijd in de communicatie heb gezeten, kijk ik ook wel een beetje op de communicatie-manier naar dit artikel. En dan denk ik: de wijze waarop sinds Freud met rouw is omgegaan is eenzijdig; het is goed dat er nu ook eens wat tegengeluiden komen. De rol van een journalist is echter om zijn lezers te prikkelen. Dat doet hij onder meer door het overdrijven van zijn betoog; anders leest men zijn verhaal niet. Daarin is de schrijver van dit artikel uitstekend geslaagd. Het gehalte van zijn artikel is echter laag: eenzijdig en veel te kort om zo'n belangrijk thema serieus te behandelen. Eigenlijk vind ik het een beetje een goedkope manier van de makers van deze site om de bezoekers tot reacties te bewegen. Het artikel is gewoon flut.